Το Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού – Κ.Ε.Π είναι στην ευχάριστη θέση να σας παρουσιάσει πληροφορίες για την το “πατρινόραμα’, οι εκδόσεις Παπαδόπουλος και το «Rotary Πάτρας»παρουσίασαν με τεράστια επιτυχία στην Πάτρα το νέο βιβλίο του Ακαδημαϊκού- Καθηγητή Γιώργου Χρούσου.
Το Κ.Ε.Π. ευχαριστεί τον διακεκριμένο Έλληνα δημοσιογράφο Αχιλλέα Παπαδιονυσίου για την παροχή ενημέρωσης.
Παραθέτουμε σχετικό δελτίο τύπου:
Το “πατρινόραμα’, οι εκδόσεις Παπαδόπουλος και το «Rotary Πάτρας» παρουσίασαν με τεράστια επιτυχία στην Πάτρα το νέο βιβλίο του Ακαδημαϊκού- Καθηγητή Γιώργου Χρούσου
Σε μία κατάμεστη αίθουσα από ανθρώπους της θρησκευτικής , κοινωνικής, πολιτικής , πολιτιστικής και Ακαδημαϊκής ζωής του τόπου, oι Εκδόσεις «Παπαδόπουλος», το Περιοδικό «π» και το «Rotary Πάτρας» πραγματοποίησαν παρουσίαση του νέου βιβλίου του Ακαδημαϊκού Γεωργίου Χρούσου με τίτλο «Το στρες στη ζωή μας», τη Δευτέρα 24 Φεβρουαρίου, στο Ξενοδοχείο «ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ» στην Πάτρα. Μεταξύ άλλων διακρίναμε τον καθηγητή του Ακαδημαϊκού Γιώργου Χρούσου, Γιώργο Πέπρερα με την σύζυγό του Μαρία, την Πρώην Περιφερειάρχη Ηπείρου και τ. Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Ελλάδος Δήμητρα Μπάστα Γεωργακοπούλου, τον καθηγητή ερευνητή Πανεπιστημίου Πατρών Γιάννη Ματσούκα, τον γιατρό μαιευτήρα γυναικολόγο Δημοσθένη Σαμούρη, την πρώην πρόεδρο του Σοροπτιμιστικού Ομίλου Πατρών “Δανιηλίς” Ελένη Γκέκα, μέλη της Ακαδημαϊκής κοινότητας και συμφοιτητές του συγγραφέα.
Για το βιβλίο μίλησαν:
Χαράλαμπος Μπονάνος, Αναπληρωτής Περιφερειάρχης Δυτικής Ελλάδας, μίλησε από καρδιάς για το βιβλίο κάνοντας αναφορές σε εδάφια και παραγράφους καθιστώντας το πολύτιμο οδηγό ζωής, όπως είπε χαρακτηριστικά.
Κωνσταντίνος Χρυσανθόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Παθολογίας, Πανεπιστημίου Πατρών έκανε εκτενή αναφορά στο βιβλίο και πως όσα γράφονται βρίσκουν εφαρμογή στην καθημερινή ζωή.
Παναγιώτης Παπαθανασόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Νευρολογίας, Πανεπιστημίου Πατρών αναφέρθηκε στο καθημερινό στρες που ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει και πως τα γραφόμενα του Ακαδημαϊκού Γιώργου Χρούσου αν μετατραπούν σε στάση ζωής μπορούν να αποτελέσουν ζωογόνα δύναμη.
Μαρία Αναγνωστούλη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας -Νευροανοσολογίας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ – Αιγινήτειο Νοσοκομείο, μίλησε για την επιστημονική σύνδεση που την διέπει με τον συγγραφέα τόνισε την αναγκαιότητα του βιβλίου αυτού αλλά και την πρακτική του εφαρμογή.
Άννα Μαστοράκου, Αντιπεριφερειάρχης Δημόσιας Υγείας της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, Πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Πατρών αναφέρθηκε στην εφαρμογή του βιβλίου που το καθιστά πολύτιμο εγχειρίδιο για τον σύγχρονο άνθρωπο και τις ανάγκες του.
Ο συγγραφέας Γεώργιος Χρούσος, Ακαδημαϊκός, Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών μετά το πέρας των ομιλιών θέλησε να αναπτύξει διάλογο με το κοινό, θέτοντας το βιβλίο του και όσα λέχθηκαν σε διάδραση με τους παριστάμενους.
Την παρουσίαση και την συζήτηση συντόνισε ο τηλεοπτικός παραγωγός και δημοσιογράφος, Αχιλλέας Παπαδιονυσίου.
Χαιρετισμό στην εκδήλωση απηύθυνε εκ μέρους του πανελλαδικού περιοδικού «π» η δημοσιογράφος και Υπ. Δημ. Σχέσεων του πανελλαδικού περιοδικού «π» Ευτυχία Λαμπροπούλου
Μετά το πέρας της εκδήλωσης ο διεθνούς εμβέλειας Ακαδημαϊκός Γεώργιος Χρούσος υπόγραψε το βιβλίο του σε φίλους αναγνώστες.
Ένα από τα πιο αγαπημένα μας εικονογραφημένα βιβλία για το 2025 είναι τα Αόρατα Πράγματα! Από την πρώτη στιγμή που το είδαμε, μας τράβηξε το ενδιαφέρον, τόσο για το άκρως πρωτότυπο κόνσεπτ του, όσο και για την ευχάριστη και ζωηρή εικονογράφησή του.
Με το βιβλίο τους, ο AndyJ. Pizza και η SophieMiller μάς προσκαλούν να φορέσουμε ένα ζευγάρι μαγικά γυαλιά και να δούμε για πρώτη φορά τα συναισθήματα, τις ιδέες και όλα τα άλλα Αόρατα Πράγματα που κατοικούν στον κόσμο μας. Από το γάβγισμα ενός σκύλου μέχρι την απίθανη γεύση που έχει ένα γλειφιτζούρι, από την ευγνωμοσύνη μέχρι την τόλμη… κι ακόμα παραπέρα!
Πριν λίγο καιρό, είχαμε τη χαρά να συνομιλήσουμε διαδικτυακά με το δημιουργικό αυτό δίδυμο, που είναι μάλιστα ζευγάρι και στη ζωή!
Καλησπέρα σας, Andy και Sophie! Θα θέλαμε να μας πείτε πώς προέκυψε η ιδέα για τα Αόρατα Πράγματα. Πώς ήταν για εσάς το να δουλεύετε μαζί για το βιβλίο;
Andy: Το 2012 έγραψα και εικονογράφησα ένα ποίημα που είχε ως θέμα του έναν ψίθυρο, και η Sophie «απάντησε» με μια δική της ιδέα που αφορούσε μια ηχώ. Έπειτα έγραψα κείμενα σχετικά με τα όνειρα∙ ζωγράφισα τόσους χαρακτήρες γι’ αυτά! Αργότερα, το 2018, ταξιδέψαμε στην Αγγλία για να επισκεφτούμε τους γονείς της Sophie. Τότε ήταν που ζωγράφισα έναν «πίνακα» χαρακτήρων. Τον ονόμασα «Αόρατα Πράγματα» και τον πόσταρα στο τότε Twitter. Μου άφησε την αίσθηση ότι υπήρχαν τόσες ιστορίες που μπορούσα να πω!
Sophie: Η δημιουργική μας σύμπραξη με αφορμή το βιβλίο στην πραγματικότητα ήταν μια διαδικασία με διάφορα στάδια. Στην αρχή, προσπαθήσαμε να δουλέψουμε από κοινού σε κάθε βήμα, αλλά σιγά σιγά βρήκαμε τα δυνατά σημεία του καθενός και μάθαμε να δείχνουμε εμπιστοσύνη τόσο στη δημιουργική διαδικασία όσο και ο ένας στον άλλο, σε ό,τι είχε να κάνει με όλους αυτούς τους αξιαγάπητους χαρακτήρες. Πλέον μοιραζόμαστε τις ιδέες μας και τις συζητάμε χαλαρά στις βόλτες μας με πολύ ενθουσιασμό!
Μοιράζεστε ποτέ -και ίσως, τεστάρετε- τις ιδέες σας με τα παιδιά σας;
Sophie: Φυσικά! Έχουμε διαβάσει πολλά εικονογραφημένα βιβλία μέσα στα χρόνια και απολαμβάνουμε να βλέπουμε τι «τραβάει» τα παιδιά και πώς αντιδρούν.
Andy: Ένα απ’ τα πιο αγαπημένα μας στάδια στη δημιουργίας ενός βιβλίου είναι το να διαβάζουμε το προσχέδιό του στο καθένα απ’ τα παιδιά μας και αυτά να μοιράζονται μαζί μας τα σχόλιά τους και τις αντιδράσεις τους. Η διάδραση μεταξύ ενηλίκων και παιδιών είναι ένα σημαντικό στοιχείο των βιβλίων μας και η παραπάνω διαδικασία είναι η πρώτη ευκαιρία που έχουμε ώστε να «ζωντανέψει» το εκάστοτε βιβλίο και να δοκιμαστεί.
Ποιο είναι το αγαπημένο σας και το λιγότερο αγαπημένο σας Αόρατο Πράγμα και γιατί;
Andy: Το δικό μου αγαπημένο είναι το Χάος – ως άτομο με ΔΕΠΥ, έχει χρειαστεί να μάθω να το αποδέχομαι. Το λιγότερο αγαπημένο μου είναι τα Μαθηματικά∙ αν και έχω προσπαθήσει να έρθουμε πιο κοντά, δίνοντάς τους μια φιλική και κουλ μορφή στο βιβλίο!
Sophie: Εμένα το αγαπημένο μου είναι η Ευεξία. Είναι ένας περίπλοκος χαρακτήρας, που συνδέεται με την υγεία και τη φύση. Το λιγότερο αγαπημένο μου Αόρατο Πράγμα είναι οι Ακεφιές… Πολλά μικρά πραγματάκια μαζί αρκούν για να σε ρίξουν!
Από πού αντλείτε έμπνευση; Θα μπορούσατε να μας αναφέρετε μερικά σημεία αναφοράς σας για τα Αόρατα Πράγματα;
Andy: Το αγαπημένο μου βιβλίο ως παιδί ήταν ο Μικρός Πρίγκιπας, κι από αυτόν μάλιστα προέρχεται κι ένα απόφθεγμα που μας έδωσε έμπνευση για τα Αόρατα Πράγματα: «Μόνο με την καρδιά βλέπεις καλά∙ την ουσία δεν τη βλέπουν τα μάτια». Αγαπούσα επίσης τους μελαγχολικούς κόσμους του Fraggle Rock και του Charlie Brown, καθώς και την τέχνη του Remy Charlip και το χαμηλών τόνων χιούμορ του.
Sophie: Ως παιδί λάτρευα τα Μούμιν και τον Μυστικό Κήπο. Γενικότερα μου άρεσαν βιβλία και σειρές που παρουσίαζαν πολυπλοκότητα, συναίσθημα και μυστήριο, μέσω χαρακτήρων που είχαν τόσο βάθος όσο και κάτι το ανάλαφρο.
Τέλος, θα θέλαμε να μοιραστείτε μαζί μας το top 3 των αγαπημένων σας εικονογραφημένων βιβλίων…
Andy:
1. Frederick, του Leo Lionni
2. There’s a Wocket in My Pocket!, του Dr. Seuss
3. Τα βιβλία του Taro Gomi
Sophie:
Η σειρά Brambly Hedge, της Jill Barklem
Η σειρά Frog and Toad, του Arnold Lobel
Go, Dog. Go!, του PD Eastman
Το τελευταίο είναι και το πιο αγαπημένο μας βιβλίο για φωναχτή ανάγνωση στο σπίτι!
Ο Andy J. Pizza είναι συγγραφέας και εικονογράφος πολλών βιβλίων για παιδιά και ενήλικες, αλλά και παρουσιαστής του δημοφιλούς podcast Creative Pep Talk. Περισσότερες πληροφορίες στο www.andyjpizza.com
Η Sophie Miller είναι εικαστικός με καταγωγή από το Γιορκσάιρ της Αγγλίας. Χρησιμοποιεί τη ζωγραφική, το κέντημα και τα υφάσματα για να δημιουργεί έργα μεικτής τεχνικής, ενώ της αρέσει το γράψιμο, η πεζοπορία, η κηπουρική και οι επισκέψεις στη βιβλιοθήκη μαζί με τα παιδιά της. Περισσότερες πληροφορίες στο https://www.sophiemiller.co/
Ο Andy πετάει στα σύννεφα και η Sophie Miller πατάει στο έδαφος. Μαζί έχουν χτίσει μια ΘΑΥΜΑ-σια ζωή στο Κολόμπους του Οχάιο, με τα τρία παιδιά τους, δύο σκυλιά και μπόλικη δημιουργικότητα.
Μακριά από τον κόσμο των ενηλίκων και μπερδεμένη, μια νέα μητέρα περνάει τις μέρες της μαζί με το μωρό της στο σπίτι. Επαναλαμβάνει την ίδια ρουτίνα καθημερινά: ξενυχτάει, ανησυχεί -αισθάνεται εξάντληση, θυμό, μνησικακία. Στο μεταξύ, ο άντρας της ζει σε ένα παράλληλο σύμπαν, με τους ενήλικες. ∆ουλεύει ολοένα και περισσότερο, δεν συμμερίζεται την κατάστασή της, ούτε τη βοηθάει με την ανατροφή του παιδιού. Ο θυμός που φουντώνει μέσα της απαλύνεται, όταν μια μέρα συναντάει στην παιδική χαρά έναν παλιό φίλο που μεγαλώνει τα τρία παιδιά του. Μπορεί άραγε να της δείξει τον τρόπο να μετουσιώσει αυτή την εμπειρία σε κάτι άλλο και να ξαναγυρίσει στον παλιό εαυτό της;
Ανάμεσα στη σύγκρουση της έντονης αγάπης για τη ζωή που έχει φέρει στον κόσμο, με τη σεισμική αλλαγή στην ταυτότητα αλλά και στην ίδια της την ύπαρξη, η ηρωίδα της Κιλρόι αποτυπώνει με γλαφυρό τρόπο τα ταραγμένα συναισθήματα μιας νέας μητέρας. Η ματιά της μάς βάζει βαθιά στο μυαλό της πολύπλοκης, συναρπαστικής ηρωίδας της με περισσή ευαισθησία, αμεσότητα, μαύρο χιούμορ και ρεαλισμό, εκεί όπου κάθε γυναίκα -με ή χωρίς παιδιά- θα δει να αντικατοπτρίζεται ο εαυτός της.
Η άποψή μου:
(γράφει η Ρούλα Κεφάκη)
Δεν ξέρω αν η γραφή της Claire Kilroy θα με άγγιζε τόσο αν δε με συνόδευε η ιδιότητα της μητέρας, τα τελευταία 13 σχεδόν χρόνια. Μάλλον όχι. Δύσκολα πάντως θα βρεθεί γυναίκα που έχει βιώσει τη μητρότητα, ειδικά τα πρώτα δύσκολα, αναγνωριστικά, αποπροσανατολιστικά χρόνια, που να μην ταυτιστεί με την ηρωίδα.
Με την κούραση στα όρια της εξάντλησης, τη βουτιά σε άγνωστα, άπατα νερά (στα οποία μπήκες νομίζοντας ότι ξέρεις να κολυμπάς, αλλά, αλίμονο, μετά βίας επιπλέεις), στη συνειδητοποίηση (που σταδιακά μετατρέπεται σε πανικό) του βάρους των ευθυνών, της ζωής που καλείσαι να κρατήσεις στη ζωή. Στο συναίσθημα της πρωτόγνωρης, απόλυτης, μη συγκρίσιμης αγάπης, στην αίσθηση της πιο ασφυκτικά γεμάτης καρδιάς που είχες ποτέ, στον φόβο μη χάσεις το πιο πολύτιμο πράγμα που σου συνέβη.
Και στην αγανάκτηση, τον θυμό που βράζει στο στήθος σου για τον σύντροφό σου, εκείνον που υπολόγιζες να είναι το μεγαλύτερο στήριγμά σου, αλλά ξαφνικά αντί για δίπλα σου, τον έχεις απέναντί σου, αντί για σύμμαχο τον νιώθεις εχθρό.
Παράλληλα με την ανελέητα ειλικρινή ματιά στη μητρότητα, η Kilroy περιγράφει με ρεαλισμό τη σχέση του ζευγαριού μετά τον ερχομό του παιδιού, τις ισορροπίες που καταρρέουν, τα κοινωνικά ταμπού και τα στερεότυπα που δίνουν μάχη και την κερδίζουν, όσο κι αν θέλουμε να βαυκαλιζόμαστε για πρόοδο στους γονεϊκούς ρόλους των φύλων.
Δεν μπορώ να μετρήσω σε πόσα σημεία συγκατάνευσα, συμφώνησα, αναστέναξα, αναγνώρισα, παραδέχθηκα την ηρωίδα. Την ένιωσα φίλη, την πόνεσα, της συμπαραστάθηκα, την αγκάλιασα και μαζί με αυτήν κι εμένα όταν βρισκόμουν στη θέση της. Αγάπησα το Ναυτάκι, ακόμα και τις στιγμές των τάντρουμ (been there, done that), κάτι που δε συνέβη στην περίπτωση του συζύγου, τη σωματική ακεραιότητα του οποίου φαντασιωνόμουν να απειλώ σε 10 τουλάχιστον διαφορετικές περιπτώσεις. Ναι, η ιστορία είναι μονόπλευρη. Με ενόχλησε; Ούτε καν. Στην ίδια πλευρά υπήρξα και υπάρχω, εγώ και η συντριπτική πλειοψηφία των μανάδων του πλανήτη.
Η αφήγηση γίνεται από την πλευρά της μητέρας και απευθύνεται στον γιο της, το Ναυτάκι, όπως θα μπορούσα να τα έλεγα στον δικό μου γιο. Η ιστορία αφορά την ίδια, το παιδί της και το συναίσθημά της. Όχι, δε νιώθω άσχημα που δεν έδωσα ελαφρυντικά στον πατέρα, θα το έκανα αν θεωρούσα ότι κατέβαλε την απαιτούμενη προσπάθεια να ανταποκριθεί στον ρόλο του. Όχι ως βοηθός, συμπαραστάτης, μπέιμπι σίτερ, αλλά ως πατέρας. Παρών, ενεργός, υποστηρικτικός, ίσος. Και αυτό το τελευταίο, η ισότητα, είναι ένα πικρό αστείο που λέμε ανά τους αιώνες, ελπίζοντας πως θα έρθει η στιγμή που η κοινωνία δε θα απαιτεί από τη μάνα να είναι αγία, αλάνθαστη, το Α, το Ω και όλα τα ενδιάμεσα γράμματα και από τον πατέρα απλώς να είναι εκεί “καμιά φορά”.
Οι τελευταίες 10 σελίδες είναι σαν ποίημα, μια ωδή στη μητρική αγάπη. Τρεις φορές τις έχω διαβάσει κι έχω κλάψει και τις τρεις. Η μητρότητα, αυτό το τρελό, παρανοϊκό ταξίδι ζωής, δεν μπορεί πάντα να περιγραφεί με τα σωστά λόγια, αλλά η Kilroy βάζει τα δυνατά της για να το καταφέρει. Και κάνει πολύ, πολύ καλή δουλειά.
Η Claire Kilroy είναι γνωστή Ιρλανδή συγγραφέας τεσσάρων μυθιστορημάτων, συμπεριλαμβανομένων των Tenderwire και The Devil I Know.
Τιμήθηκε με το βραβείο Rooney το 2004 και έχει προκριθεί για πολλά άλλα βραβεία, συμπεριλαμβανομένου του Ιρλανδικού Μυθιστορήματος της Χρονιάς και του Βραβείου Kerry Group Prize για μυθοπλασία.
Το “πατρινόραμα’, οι εκδόσεις Παπαδόπουλος και το «Rotary Πάτρας» παρουσίασαν με τεράστια επιτυχία στην Πάτρα το νέο βιβλίο του Ακαδημαϊκού- Καθηγητή Γιώργου Χρούσου
Σε μία κατάμεστη αίθουσα από ανθρώπους της θρησκευτικής , κοινωνικής, πολιτικής , πολιτιστικής και Ακαδημαϊκής ζωής του τόπου, oι Εκδόσεις «Παπαδόπουλος», το Περιοδικό «π» και το «Rotary Πάτρας» πραγματοποίησαν παρουσίαση του νέου βιβλίου του Ακαδημαϊκού Γεωργίου Χρούσου με τίτλο «Το στρες στη ζωή μας», τη Δευτέρα 24 Φεβρουαρίου, στο Ξενοδοχείο «ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ» στην Πάτρα. Μεταξύ άλλων διακρίναμε τον καθηγητή του Ακαδημαϊκού Γιώργου Χρούσου, Γιώργο Πέπρερα με την σύζυγό του Μαρία, την Πρώην Περιφερειάρχη Ηπείρου και τ. Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Ελλάδος Δήμητρα Μπάστα Γεωργακοπούλου, τον καθηγητή ερευνητή Πανεπιστημίου Πατρών Γιάννη Ματσούκα, τον γιατρό μαιευτήρα γυναικολόγο Δημοσθένη Σαμούρη, την πρώην πρόεδρο του Σοροπτιμιστικού Ομίλου Πατρών “Δανιηλίς” Ελένη Γκέκα, μέλη της Ακαδημαϊκής κοινότητας και συμφοιτητές του συγγραφέα.
Για το βιβλίο μίλησαν
Χαράλαμπος Μπονάνος, Αναπληρωτής Περιφερειάρχης Δυτικής Ελλάδας, μίλησε από καρδιάς για το βιβλίο κάνοντας αναφορές σε εδάφια και παραγράφους καθιστώντας το πολύτιμο οδηγό ζωής, όπως είπε χαρακτηριστικά.
Κωνσταντίνος Χρυσανθόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Παθολογίας, Πανεπιστημίου Πατρών έκανε εκτενή αναφορά στο βιβλίο και πως όσα γράφονται βρίσκουν εφαρμογή στην καθημερινή ζωή.
Παναγιώτης Παπαθανασόπουλος, Ομότιμος Καθηγητής Νευρολογίας, Πανεπιστημίου Πατρών αναφέρθηκε στο καθημερινό στρες που ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει και πως τα γραφόμενα του Ακαδημαϊκού Γιώργου Χρούσου αν μετατραπούν σε στάση ζωής μπορούν να αποτελέσουν ζωογόνα δύναμη.
Μαρία Αναγνωστούλη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Νευρολογίας -Νευροανοσολογίας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ – Αιγινήτειο Νοσοκομείο, μίλησε για την επιστημονική σύνδεση που την διέπει με τον συγγραφέα τόνισε την αναγκαιότητα του βιβλίου αυτού αλλά και την πρακτική του εφαρμογή.
Άννα Μαστοράκου, Αντιπεριφερειάρχης Δημόσιας Υγείας της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, Πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Πατρών αναφέρθηκε στην εφαρμογή του βιβλίου που το καθιστά πολύτιμο εγχειρίδιο για τον σύγχρονο άνθρωπο και τις ανάγκες του.
Ο συγγραφέας Γεώργιος Χρούσος, Ακαδημαϊκός, Ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών μετά το πέρας των ομιλιών θέλησε να αναπτύξει διάλογο με το κοινό, θέτοντας το βιβλίο του και όσα λέχθηκαν σε διάδραση με τους παριστάμενους.
Την παρουσίαση και την συζήτηση συντόνισε ο τηλεοπτικός παραγωγός και δημοσιογράφος, Αχιλλέας Παπαδιονυσίου.
Χαιρετισμό στην εκδήλωση απηύθυνε εκ μέρους του πανελλαδικού περιοδικού «π» η δημοσιογράφος και Υπ. Δημ. Σχέσεων του πανελλαδικού περιοδικού «π» Ευτυχία Λαμπροπούλου
Μετά το πέρας της εκδήλωσης ο διεθνούς εμβέλειας Ακαδημαϊκός Γεώργιος Χρούσος υπόγραψε το βιβλίο του σε φίλους αναγνώστες.
Αμέτρητες οι περγαμηνές και οι διακρίσεις του στην επιστημονική κοινότητα, κι όμως ο καθηγητής Γιώργος Χρούσος μιλάει με λόγια απλά για τα πιο σύνθετα που μας απασχολούν. Θέλοντας να μάθουμε πώς εμφανίζεται μια πάθηση στον οργανισμό, μιλήσαμε μαζί του για την επίδραση του στρες στην υγεία και τη σημασία της πρόληψης, που πρέπει να αρχίζει από την προσχολική ηλικία.
Σε έναν παράδρομο της Μιχαλακοπούλου, στην οδό Μαιάνδρου, βρίσκεται η Ενδοκρινολογική Μονάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ιδρύθηκε το 1990 με σκοπό να γίνει κοιτίδα των ερευνητικών εργασιών μιας ομάδας διακεκριμένων ενδοκρινολόγων, ενώ παράλληλα προσέφερε υπηρεσίες υγείας στο ευρύ κοινό.
Τα τελευταία 12 χρόνια, επιστημονικός υπεύθυνος της Μονάδας είναι ο καθηγητής Γιώργος Χρούσος, ένας επιστήμονας με αμέτρητες περγαμηνές και διεθνείς διακρίσεις. Το τελευταίο που περίμενα ήταν ότι θα απαντούσε αμέσως στο κινητό του και θα δεχόταν με προθυμία να μιλήσουμε.
Ο κ. Χρούσος είναι ομότιμος Καθηγητής Παιδιατρικής και Ενδοκρινολογίας, Διευθυντής στο Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Υγείας Μητέρας, Παιδιού και Ιατρικής Ακριβείας, επικεφαλής στο τμήμα Εφηβικής Υγείας της UNESCO και Πρόεδρος του Ινστιτούτου Παστέρ. Κι αυτοί είναι μόνο λίγοι από τους τίτλους που έχει κατακτήσει στην πολυετή καριέρα του! Έχει συγγράψει περισσότερες από 1.100 επιστημονικές μελέτες, έχει επιμεληθεί 29 βιβλία, ενώ τα έργα του έχουν χρησιμοποιηθεί ως αναφορές στην επιστημονική κοινότητα περισσότερες από 74.000 φορές.
Φωτογραφία: Ανδρέας Σιμόπουλος
Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ένας αφοπλιστικά προσιτός και ζεστός άνθρωπος, που μπορεί με λίγα και απλά λόγια να εξηγήσει την ουσία της δουλειάς του. Όσο εμείς διαβάζουμε για την ανάγκη μιας εξατομικευμένης, ολιστικής προσέγγισης των ασθενών, εκείνος και η ομάδα του την εφαρμόζουν στην πράξη.
Βλέπετε, στην Ενδοκρινολογική Μονάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών παρέχεται ένα φάσμα θεραπευτικών υπηρεσιών, που έχουν ως βάση την ενδοκρινολογική εκτίμηση και υποστηρίζονται όπου χρειάζεται από υπηρεσίες ψυχικής υγείας, διαιτολογικής εκτίμησης και θεραπευτικής άσκησης.
Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι στη Μονάδα μπορεί να κλείσει ραντεβού ο κάθε ασθενής με ενδοκρινολογικό πρόβλημα και να έχει μια ολιστική αντιμετώπιση: Με χειροπιαστές οδηγίες για το πώς να διαχειριστεί το άγχος του και με καθοδήγηση από διάφορες ειδικότητες, ψυχολόγους, διαιτολόγους και γυμναστές. Διότι, πρέπει να ξέρετε ότι ο κ. Χρούσος έχει μελετήσει σε βάθος την επίδραση του άγχους στην παθολογία, αλλά δεν έχει μείνει στη θεωρία. Μπορεί να δώσει πολύ συγκεκριμένες συμβουλές για το πώς θα καταφέρεις να το ελαχιστοποιήσεις, γνωρίζοντας από πρώτο χέρι πόσο δύσκολο είναι αυτό στη σύγχρονη εποχή.
Προτού όμως φτάσουμε εκεί, θελήσαμε να μάθουμε πώς ξεκινάει να ενορχηστρώνεται μια ασθένεια, πόσο χρόνο μπορεί να χρειαστεί για να εκδηλωθεί, γιατί σχεδόν όλοι «έχουμε κάτι» μετά τα 50 και από πότε πρέπει να αρχίζει μια αποτελεσματική πρόληψη.
– Κύριε Χρούσο, πώς εμφανίζεται μια πάθηση στον ανθρώπινο οργανισμό; Ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στην ανάπτυξή της;
Έπειτα από πολλά χρόνια μελετών και κλινικής εμπειρίας, είμαι πλέον σε θέση να πω ότι το στρες βρίσκεται κάτω από τα πάντα. Αν πάρουμε για παράδειγμα τα αυτοάνοσα, ένα μεγάλο πλέον κομμάτι της ιατρικής, έχει αποδειχτεί και επιδημιολογικά ότι πριν από την εμφάνισή τους έχει προηγηθεί μια περίοδος έντονου στρες στο άτομο. Περνάει αυτή η περίοδος, κι εκεί που όλα δείχνουν καλά εμφανίζεται το αυτοάνοσο. Δυστυχώς, το στρες κατακλύζει πλέον τη ζωή μας. Και, ξέρετε, το στρες από μόνο του διεγείρει τη φλεγμονή. Το περιστασιακό στρες δεν είναι πρόβλημα. Θα υποχωρήσει και μαζί του θα υποχωρήσει και η φλεγμονή. Αν έχεις όμως μονίμως αυτό το συνηθισμένο στρες που έχουμε όλοι μας, το λεγόμενο ψυχοκοινωνικό, τότε η φλεγμονή δεν θα υποχωρήσει.
– Μα και τα μικρά παιδιά εμφανίζουν αυτοάνοσα. Έχουν στρες τα μικρά παιδιά;
Υπάρχει κάποιου είδους στρες και στα παιδιά. Η παχυσαρκία είναι επίσης ένας παράγοντας που προδιαθέτει την εμφάνιση μιας πάθησης. Πρόσφατα έγινε μια μεγάλη επιδημιολογική μελέτη σε παιδιά που έπαθαν σκλήρυνση κατά πλάκας. Το πιο κοινό πράγμα που τους συνέβη προτού εμφανίσουν την ασθένεια ήταν η αύξηση βάρους.
Φωτογραφία: Ανδρέας Σιμόπουλος
– Πώς λοιπόν λειτουργεί η φλεγμονή που δημιουργεί το στρες;
Αν έχεις συνεχώς στρες, πρωί, μεσημέρι, βράδυ, το Σαββατοκύριακο, πράγμα πολύ συνηθισμένο, προκύπτει μια ελαφριά φλεγμονή, η οποία όμως είναι μόνιμη. Η φλεγμονή αυτή που «σιγοκαίει» καταστρέφει τα αγγεία και άλλους ιστούς. Έτσι, αν χρειαστεί ο οργανισμός σου να αντιμετωπίσει κάποιο μικρόβιο, η άμυνά του είναι ελλιπής.
– Υποθέτω ότι οι περισσότεροι από εμάς έχουμε αυτή τη φλεγμονή. Γιατί όμως δεν εντοπίζεται στις εξετάσεις αίματος στην ταχύτητα καθίζησης, που είναι η ενδεικτική τιμή για τη φλεγμονή;
Εντοπίζεται η φλεγμονή στις αιματολογικές εξετάσεις. Αλλά όχι στην ταχύτητα καθίζησης. Εντοπίζεται στη CRP – αντιδρώσα πρωτεΐνη, όπως λέγεται. Η CRP, ως πρωτεΐνη που είναι, συντίθεται στο συκώτι όταν παραχθούν ουσίες (π.χ. ιντερλευκίνη 6 και άλλες κυτταροκίνες) από τα μακροφάγα και τα λιποκύτταρα, ως απάντηση σε διάφορες φλεγμονές είτε από βακτήρια και ιούς είτε από αυτοάνοσα νοσήματα, ή και αδιευκρίνιστου τύπου φλεγμονές. Οι τιμές άνω του 5 είναι μη φυσιολογικές και υποδεικνύουν την ύπαρξη οργανικής νόσου, αλλά ελάχιστες αυξήσεις της CRP, δηλαδή από 2 έως 3, υποδεικνύουν τη χρόνια φλεγμονή και αυτές οι τιμές μπορεί επίσης να παρατηρηθούν και στην παχυσαρκία. Κανονικά όμως η CRP θα έπρεπε να είναι μηδενική. Αυτή η μικρής έντασης φλεγμονή, η οποία παραμένει στο σώμα για χρόνια, κάνει σιγά-σιγά τη ζημιά.
«ΤΑ ΒΡΑΔΙΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ ΒΑΣΙΚΟ ΝΑ ΜΗΝ ΣΚΕΦΤΕΣΑΙ ΤΙΠΟΤΕ. ΟΥΤΕ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ ΚΑΤΙ. ΤΑ ΒΡΑΔΙΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΗΡΕΜΕΙΣ, ΔΙΟΤΙ ΤΟΤΕ ΓΙΝΕΤΑΙ Η ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΣΗ ΤΩΝ ΙΣΤΩΝ».
– Εκτός από το ψυχοκοινωνικό στρες υπάρχει και το οργανικό στρες, που μπορεί να συμβεί και από μια μεγάλη απώλεια κιλών, για παράδειγμα. Είναι κι αυτό επικίνδυνο;
Ναι. Το στρες αυτό το έχουν αμελήσει τελείως. Δεν το συζητάει κανένας, αλλά υπάρχουν πλέον εργασίες που έχουν δείξει αυξημένη εμφάνιση καρκίνου σε άτομα που χάνουν βάρος. Όταν χάνεις βάρος, αυτό είναι στρες για τον οργανισμό. Γι’ αυτό πλέον συνιστούμε στις δίαιτες να μην βιάζεται ο ασθενής να χάσει βάρος. Αν για παράδειγμα πρέπει κάποιος να χάσει 30 κιλά, πρέπει να το κάνει μέσα σε τουλάχιστον 12 μήνες, ώστε να μη στρεσαριστεί ο οργανισμός.
– Τον τελευταίο καιρό ακούμε πολύ για τη σημασία του εντέρου. Τι ρόλο παίζει στην εμφάνιση μιας νόσου;
Το πρώτο σύμπτωμα που εμφανίζεται όταν έχουμε στρες, ιδίως σε παιδιά και γυναίκες, είναι ο πόνος στην κοιλιά. Και ξέρετε γιατί; Διότι το έντερό μας δεν έχει δικό του νευρικό σύστημα, αλλά επηρεάζεται από το συμπαθητικό και το παρασυμπαθητικό. Το στρες διεγείρει το συμπαθητικό, που κάνει το στομάχι να μην κουνιέται. Αυτό γίνεται φούσκωμα, ενώ το παρασυμπαθητικό στο παχύ έντερο προκαλεί έντονο σπασμό, που μεταφράζεται σε διάρροια ή δυσκοιλιότητα. Το 20% των περιστατικών που βλέπουν οι παθολόγοι είναι άνθρωποι με ανεξήγητα συμπτώματα. Για παράδειγμα, ασθενείς που παραπονιούνται ότι το πρωί έχουν ζαλάδα ή ναυτία που τους ξυπνάει. Κάνουμε εξετάσεις, δεν βρίσκουμε τίποτε. Ξέρετε τι είναι αυτά; Συμπτώματα στρες και φλεγμονής. Που μπορεί στο μέλλον να εξελιχθούν σε κάποια ασθένεια.
– Υπάρχει κάποια ένδειξη στο ανθρώπινο σώμα που να μας προβληματίζει για το μέλλον της υγείας του;
Έχει παρατηρηθεί ότι το αυξημένο σπλαχνικό λίπος και η χαμηλή μυϊκή μάζα, που συνήθως πάνε μαζί, είναι σημάδια πρόωρης γήρανσης. Και υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στα επίπεδα της CRP στο αίμα που λέγαμε πριν, της αυξημένης κορτιζόλης, της χαμηλής μυϊκής μάζας και του αυξημένου σπλαχνικού λίπους. Όλα αυτά είναι ένα πράγμα. Το σπλαχνικό λίπος είναι το λίπος του στρες. Η χαμηλή μυϊκή μάζα οδηγεί στην απώλεια οστικής μάζας. Κατάθλιψη, κορτιζόλη και φλεγμονή επίσης σχετίζονται. Έρευνα που έγινε σε καταθλιπτικές γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση, οι οποίες παραπονιόνταν για πόνους, έδειξε ότι είχαν οστεοπόρωση. Υπάρχει πλέον πάθηση που λέγεται οστεο-σαρκοπενική παχυσαρκία, όπου μυϊκή και οστική μάζα είναι ελαττωμένες, αλλά με το λίπος συμβαίνει το αντίθετο.
– Στο παρελθόν αρκετές παθήσεις ή δυσλειτουργίες, όπως η διπολική διαταραχή ή οι ημικρανίες, αποδίδονταν σε ψυχογενείς παράγοντες, καθώς η επιστήμη δεν είχε βρει τον βιολογικό μηχανισμό που τις προκαλεί. Μήπως και τώρα επενδύουμε υπερβολικά στο στρες, ενώ δεν είναι αυτό η αιτία;
Το στρες δεν είναι η αιτία, είναι όμως κάτι σαν την αφορμή. Πυροδοτεί την έναρξη μιας πάθησης. Το στρες διεγείρει πολλές καταστάσεις. Μπορεί να πυροδοτήσει άσθμα ή κνίδωση. Ακόμη και ψύχωση μπορεί να δημιουργήσει. Ένας στους 100 φαντάρους εμφανίζουν κάποια ψύχωση.
Φωτογραφία: Ανδρέας Σιμόπουλος
– Εφόσον το στρες είναι τόσο καθοριστικό για την εκδήλωση μιας ασθένειας, η κληρονομικότητα, ο γενετικός παράγοντας, τι ρόλο παίζει;
Πολύ χοντρικά, θα έλεγα ότι στον γενετικό παράγοντα οφείλεται ένα 40%. Όμως κι αυτό είναι εξατομικευμένο κατά κάποιον τρόπο. Υπάρχουν άνθρωποι, ας πούμε, που δεν είναι ευαίσθητοι στο στρες γενετικά. Ή στην παχυσαρκία. Και τελικά φτάνεις στα μέσα της δεκαετίας των 50 και ανήκεις κι εσύ στο 70% των ανθρώπων που έχουν κάποιο πρόβλημα υγείας, γιατί προοδευτικά έχεις εκτεθεί στην κορτιζόλη και τη φλεγμονή. Σαφέστατα παίζει ρόλο και η ποιότητα της διατροφής που έχουμε. Όλες οι επεξεργασμένες τροφές, το κόκκινο επεξεργασμένο κρέας, τα αλλαντικά είναι «δηλητήρια», διότι περιέχουν και συστατικά που δεν τα ξέρουμε.
– Ζώντας όμως σε αυτήν εδώ, τη σύγχρονη ζωή, τι μπορούμε να κάνουμε για να μετριάσουμε την επίδραση του στρες;
Πολλά. Καταρχάς, πρέπει να κοιμάσαι τουλάχιστον 7 ώρες. Δεύτερον, να τρως υγιεινό φαγητό, που σημαίνει κυρίως μεσογειακή διατροφή. Να βάλεις την άσκηση στη ζωή σου, αλλά τη μέτρια, όχι υπερβολικά πράγματα. Και φυσικά να διαχειριστείς το στρες. Πρέπει να εκπαιδευτείς ώστε να το εκλογικεύεις. Η εκλογίκευση είναι αυτή που βοηθάει, ώστε το στρες να μην «χρονίζει».
Ένας άλλος τρόπος είναι να κάνεις κάθε μέρα ευχάριστα πράγματα. Ακόμα και το να φτιάξεις ένα καλό πρωινό είναι σημαντικό. Είναι εσωτερική τάση του ανθρώπου να ελέγχει το περιβάλλον του και να παίρνει ευχαρίστηση. Οτιδήποτε σου δίνει ευχαρίστηση πρέπει να μην το ξεχνάς. Μπορεί να είναι να διαβάσεις ένα βιβλίο, να βελτιωθείς σε κάτι, να ζωγραφίσεις μια εικόνα, να μιλήσεις με φίλους. Όσο πιο πολλές ευχάριστες ώρες έχεις μέσα στην εβδομάδα σου, τόσο ανεβαίνει το επίπεδο της ευτυχίας σου. Μελετημένο αυτό.
«ΤΟ 20% ΤΩΝ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΩΝ ΠΟΥ ΒΛΕΠΟΥΝ ΟΙ ΠΑΘΟΛΟΓΟΙ ΕΙΝΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΕ ΑΝΕΞΗΓΗΤΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ. ΞΕΡΕΤΕ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΑ; ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ».
Μετά, είναι όλες οι μορφές του διαλογισμού. Δύο δεκάλεπτα την ημέρα δουλεύουν πάρα πολύ καλά. Τέλος, πρέπει να έχεις ώρες ηρεμίας. Τα βράδια είναι πολύ βασικό να μην σκέφτεσαι τίποτα, ούτε να κάνεις κάτι. Τα βράδια πρέπει να ηρεμείς διότι τότε γίνεται η επιδιόρθωση των ιστών. Και πολύ βασικό: τα Σαββατοκύριακα να ηρεμείς, να κάνεις κάτι άλλο. Να πηγαίνεις μια βόλτα στη φύση. Στη φύση βρίσκεται το 10% της ευτυχίας μας. Έρευνες έχουν δείξει ότι αυτοί που ζούνε κοντά σε πάρκο και έχουν θέα σε αυτό ζουν τρία χρόνια περισσότερο. Και τέλος, πρέπει να έχεις νόημα ζωής, να βρεις κάτι που γεμίζει τη δική σου ζωή.
– Αν έχεις όμως κατάθλιψη ή κάποια ασθένεια, αρκούν όλα αυτά;
Όχι. Εκεί χρειάζεται θεραπεία, ψυχολογική στήριξη και αρκετός χρόνος για να αποδώσει αυτή. Η κατάθλιψη δεν βελτιώνεται από τη μια μέρα στην άλλη. Θέλει μήνες δουλειάς και αγωγή. Και η ψυχοθεραπεία δουλεύει πάρα πολύ καλά, αλλά θέλει χρόνο και έναν έμπειρο επαγγελματία. Τα γνωρίζω από πρώτο χέρι. Κι εγώ έχω αντιμετωπίσει προβλήματα, είχα υποβάλλει τον εαυτό μου σε πολύ στρες στο παρελθόν, χωρίς να το καταλαβαίνω – δεν είναι εύκολο να διακριθείς στο εξωτερικό. Όμως όλα τα νοσήματα βοηθιούνται αν «φτιάξεις» το ψυχολογικό μέρος.
– Έχετε πει σε παλαιότερη συνέντευξή σας ότι ο εγκέφαλος του ανθρώπου μεγαλώνει διαφορετικά στο σύγχρονο κόσμο σε σχέση με το παρελθόν.
Είναι καθαρά θέμα κουλτούρας ερεθισμάτων. Τώρα, τα μικρά παιδάκια δεν έχουν τα ερεθίσματα που είχαμε παλιότερα. Δεν παίζουν στη φύση, έχουν μειωμένη κοινωνικοποίηση, μαθαίνουν μέσα από οθόνες, έτσι η «καλωδίωση» του εγκεφάλου γίνεται διαφορετικά. Βλέπεις λοιπόν ότι τα σύγχρονα παιδιά έχουν συχνά καθυστερημένη ωρίμανση, άλλα φοβούνται πάρα πολύ τους κινδύνους και άλλα εμφανίζουν αυτό που λέμε δευτερογενή αυτισμό και ΔΕΠΥ. Δηλαδή, παρουσιάζουν κάποια συμπτωματολογία χωρίς να έχουν τη διαταραχή πρωτογενώς. Για παράδειγμα, δεν μπορούν να συγκεντρωθούν, μπορεί να γίνονται υπερβολικά ευαίσθητα στους θορύβους ή να κάνουν πολύ θόρυβο τα ίδια. Έχει αλλάξει η επεξεργασία των αισθήσεων.
Φωτογραφία: Ανδρέας Σιμόπουλος
– Κύριε Χρούσο, τι θα προτείνατε να προσέξουν οι γονείς σε ένα παιδί και σε έναν έφηβο για να έχει καλή μελλοντική υγεία;
Πλέον, είναι γνωστό ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πρέπει να απαγορεύονται μέχρι τα 16 περίπου. Μετά δεν επηρεάζουν το ίδιο αρνητικά τα παιδιά. Είναι ενδιαφέρον αυτό. Τα μικρότερα παιδιά να μην κάνουν χρήση του διαδικτύου και τα πολύ μικρά καθόλου οθόνη. Φυσικά, και προσοχή στη διατροφή και την καθιστική ζωή.
– Αν γινόσασταν υπουργός Υγείας για λίγους μήνες, τι θα κάνατε;
Πρώτον, θα συνεργαζόμουν με τον υπουργό Παιδείας και τον υπουργό Οικογένειας για να φτιάξουμε φοβερά καλούς παιδικούς σταθμούς, γιατί δεν έχουμε. Και, ξέρετε, τα 5 πρώτα χρόνια της ζωής είναι καθοριστικά για το παιδί.
Τότε είναι ο εγκέφαλος ευαίσθητος και εύπλαστος. Από τους δικούς μας παιδικούς σταθμούς λείπει η ουσιαστική εκπαίδευση, μοιάζουν περισσότερο με αυτό που λέει η ίδια η λέξη, με «πάρκινγκ». Αν όμως επηρεάσεις αυτά τα χρόνια τα παιδιά, μπορείς να τα κάνεις πιο έξυπνα. Μετά δεν γίνεται τίποτα. Η καλύτερη επένδυση για το μέλλον είναι η προσχολική ηλικία. Και, πριν από αυτήν, η κύηση και η γονεϊκότητα.
Θα έδινα όμως μεγάλη προσοχή και στην πρόληψη. Θα εισήγαγα στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας τη διαιτητική του Ιπποκράτη και τη ρητορική ενός τρόπου ζωής, ώστε από τον παιδίατρο και από τη μαία, από τον παθολόγο και από τον γενικό γιατρό να μπαίνει στην οικογένεια ο υγιεινός τρόπος ζωής. Δίπλα στην πρόληψη πάει και ο τρόπος αναζήτησης της ευτυχίας. Για να κάνω πιο ευτυχισμένους ανθρώπους. Και αυτό πρέπει να ξεκινήσει από τους γονείς, τους δασκάλους, τους νηπιαγωγούς… Θα συνέδεα, δηλαδή, την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας με την πρόληψη.
– Ποιο είναι το πιο σημαντικό πράγμα που μάθατε από την εμπειρία σας και δεν το έγραφαν τα βιβλία σας;
Από την εμπειρία μου έμαθα τη φοβερή επίδραση που έχει το στρες στην υγεία του ανθρώπου, ψυχική και σωματική. Και ξεκίνησα να το λέω από το 1982. Μου καταλογίζουν ότι το έχω παρακάνει, αλλά σας διαβεβαιώνω ότι έτσι είναι.
Οι ΗΠΑ υπό τον Τραμπ στρέφονται τώρα ενάντια στην αρχιτεκτονική που οι ίδιες δημιούργησαν πριν από 80 χρόνια. Μπορεί η Ευρώπη να αρθρώσει ενιαία απάντηση;
Ο Εμανουέλ Μακρόν χαιρετάει τους εκπροσώπους των ΜΜΕ μετά τη διάσκεψη των Ευρωπαίων ηγετών στο Παρίσι, τη Δευτέρα. «Το ερώτημα, για την (γαλλική) κυβέρνηση και τις επόμενες, είναι πόσο πολιτικό κεφάλαιο είναι διατεθειμένες να δαπανήσουν για να λύσουν το δημοσιονομικό πρόβλημα», λέει ο Ζαν Πισανί-Φερί. [REUTERS/Gonzalo Fuentes]
Ποιες είναι οι προοπτικές της διεθνούς διακυβέρνησης και της συλλογικής δράσης σε παγκόσμιο επίπεδο για την αντιμετώπιση των πιο κρίσιμων ζητημάτων που απειλούν την ανθρωπότητα; Αυτή είναι η κεντρική θεματική του νέου βιβλίου του πρώην υπουργού Οικονομικών Γιώργου Παπακωνσταντίνου και του διακεκριμένου Γάλλου οικονομολόγου Ζαν Πισανί-Φερί με τίτλο «Οι νέοι κανόνες του παιχνιδιού – Παγκόσμια διακυβέρνηση για έναν νέο κόσμο» (η ελληνική έκδοση κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος).
Ενόψει της παρουσίασής του, την ερχόμενη Τρίτη στο Μέγαρο Μουσικής, η «Κ» συνομίλησε μέσω βιντεοκλήσης με τον Πισανί-Φερί. Αναπόφευκτα, μεγάλο μέρος της συζήτησης είχε να κάνει με τον Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος μοιάζει αποφασισμένος να αναποδογυρίσει τη διεθνή τάξη πραγμάτων που οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες σχεδίασαν και υποστήριξαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – και ο οποίος είναι ανοιχτά εχθρικός σε μορφές διεθνούς συνεργασίας και σε κοινούς κανόνες που περιορίζουν την ελευθερία κινήσεών του.
«Στο βιβλίο, ξεκινάμε με την παρατήρηση ότι η ανάγκη για συλλογική δράση έχει ενισχυθεί εξαιτίας του μεγέθους των προκλήσεων που αντιμετωπίζει η διεθνή κοινότητα. Ο κόσμος είχε αρχίσει να γίνεται πιο κατακερματισμένος ήδη πριν (την επιστροφή του Τραμπ), λόγω γεωπολιτικών ανταγωνισμών, της σύγκρουσης μεταξύ Ευρώπης και Ουκρανίας, της πανδημίας – και, πιο πριν, λόγω της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, που διέλυσε την εμπιστοσύνη ότι η Δύση ξέρει τη συνταγή για την ευημερία».
Μετά τις 20 Ιανουαρίου, ωστόσο, «τα πράγματα έχουν επιδεινωθεί». «Τα πράγματα είναι χειρότερα από ό,τι περιμέναμε: Ο Τραμπ και η κυβέρνησή του είναι πιο συγκρουσιακοί, πιο επιθετικοί, πιο εχθρικοί προς την παγκόσμια διακυβέρνηση από οποιαδήποτε προηγούμενη αμερικανική κυβέρνηση».
Ο Γάλλος οικονομολόγος –καθηγητής στη Σχολή Διακυβέρνησης Hertie στο Βερολίνο και στο EUI στη Φλωρεντία, συνιδρυτής του Ινστιτούτου Bruegel και υπεύθυνος προγράμματος στην πρώτη εκστρατεία του Εμανουέλ Μακρόν για τη γαλλική προεδρία– παραπέμπει στη δήλωση του Μάρκο Ρούμπιο τον περασμένο μήνα, στην ακρόασή του στη Γερουσία για την επικύρωση του διορισμού του ως υπουργού Εξωτερικών. Η μεταπολεμική παγκόσμια τάξη, είπε ο Ρούμπιο, δεν είναι απλά ξεπερασμένη· είναι πλέον ένα όπλο που χρησιμοποιείται κατά των Ηνωμένων Πολιτειών. «Συνεπώς, αυτοί οι άνθρωποι βρίσκονται σε πόλεμο με την αρχιτεκτονική που οι ίδιοι δημιούργησαν πριν από 80 χρόνια. Την αντιλαμβάνονται ως περιοριστική της ικανότητας των ΗΠΑ να δράσουν σύμφωνα με το συμφέρον τους».
«Η Ε.Ε. πρέπει να είναι έτοιμη για αντίποινα (στο ζήτημα της επιβολής δασμών), να αναζητήσει συμμαχίες – αλλά εάν οι ΗΠΑ δείξουν ότι επιθυμούν κάποιον συμβιβασμό, δεν πρέπει να βλάψει τον εαυτό της», εξηγεί ο Ζαν Πισανί-Φερί.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, εξηγεί, «έχουν κουραστεί να σηκώνουν το βάρος των καθηκόντων» που συνεπάγεται η ηγεμονική τους θέση στο παγκόσμιο στερέωμα – παρότι συνοδεύεται και εξισορροπείται από εξίσου μεγάλα προνόμια. «Ο Τραμπ δεν είναι μια απόκλιση, όπως ανέφερε ο Μπάιντεν τo 2020. Είναι η αποκλίνουσα εκδοχή μιας τάσης που είναι πολύ πιο θεμελιώδης».
Παρότι τα δυσοίωνα σημάδια για τις προθέσεις του Τραμπ απέναντι στην Ευρώπη ήταν εμφανή εδώ και καιρό, ο Πισανί-Φερί χαρακτηρίζει «πραγματικό καμπανάκι» την ομιλία του Τζέι Ντι Βανς στο Μόναχο, που ήταν «ανοιχτά εχθρική προς την Ε.Ε.» και «ξεκάθαρα υποστηρικτική προς την AfD και τις άλλες δυνάμεις που θέλουν να διαλύσουν την Ε.Ε. εκ των έσω». «Αυτό ήταν πραγματικά ένα σοκ και δεν ξέρουμε πώς θα αντιδράσει σε αυτό η Ε.Ε.».
Πέρα από τη συγκυρία (τις επικείμενες γερμανικές εκλογές), υπογραμμίζει, υπάρχουν βαθύτεροι λόγοι για την αβεβαιότητα σχετικά με το πώς θα κινηθεί η Ενωση. «Θα δώσει μια ενιαία απάντηση ή θα αναλάβει δράση μόνο ένα υποσύνολο των κρατών-μελών;». Προ ημερών, ο Πισανί-Φερί και ο συμπατριώτης και συνάδελφός του Ολιβιέ Μπλανσάρ δημοσίευσαν μια ανάλυση (στο Bruegel και στο Ινστιτούτο Peterson) όπου τάσσονται, στο πλαίσιο του αποσταθεροποιητικού ρόλου του Τραμπ και λαμβάνοντας υπόψη ότι συχνά δεν είναι εφικτή η δράση σε επίπεδο των «27», υπέρ «συμμαχιών των προθύμων» μεταξύ κρατών-μελών της Ε.Ε. και τρίτων χωρών.
Μιλώντας στην «Κ», αναφέρεται χαρακτηριστικά στην κλιματική αλλαγή και στη σημασία της συνεργασίας πάνω από όλα με την Κίνα, αλλά επίσης με χώρες όπως η Βραζιλία, η Ινδία κ.ά. Αναφέρεται επιπλέον στη διεθνή συμφωνία υπό το πλαίσιο του ΟΟΣΑ για την ελάχιστη φορολόγηση των εταιρικών κερδών: «Περίπου 40 χώρες έχουν δεσμευθεί να την εφαρμόσουν. Το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διαφωνούν δεν είναι λόγος για να πεταχτεί στο καλάθι των αχρήστων».
Οι δασμοί
Ο Τραμπ έχει ανακοινώσει την επιβολή δασμών 25% στον ευρωπαϊκό χάλυβα και στο αλουμίνιο που εισάγεται στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ την περασμένη Τρίτη δήλωσε ότι εξετάζει το ενδεχόμενο αντίστοιχα υψηλών επιβαρύνσεων για εισαγόμενα αυτοκίνητα. Τα μέτρα για τον χάλυβα και το αλουμίνιο, αν δεν υπάρξει κάποια ανατροπή, θα τεθούν σε ισχύ στις 12 Μαρτίου. Πώς πρέπει να αντιδράσει η Ε.Ε.; Φοβάται ότι ο Αμερικανός πρόεδρος θα παρασύρει την παγκόσμια οικονομία, έστω βραχυπρόθεσμα, σε μια διολίσθηση στον προστατευτισμό και στον οικονομικό εθνικισμό;
«Είναι δύσκολο να ξεδιαλύνει κανείς, από αυτά που λέει, τι είναι απλώς δηλώσεις που έχουν σκοπό να προβοκάρουν και τι συνιστά πολιτική. Είδαμε ότι με το Μεξικό και τον Καναδά, ανακοίνωσε εξαιρετικά υψηλούς δασμούς, αλλά τους “πάγωσε” μία ημέρα πριν επιβληθούν, για ένα μήνα, δίνοντας χρόνο για διαπραγματεύσεις. Πολλοί Αμερικανοί οικονομολόγοι έχουν εξηγήσει ότι μια δασμολογική πολιτική δεν είναι προς το οικονομικό συμφέρον των ΗΠΑ. Η Ε.Ε., από την πλευρά της, πρέπει να τηρήσει σθεναρή στάση, να είναι έτοιμη για αντίποινα, να αναζητήσει συμμαχίες – αλλά εάν οι ΗΠΑ δείξουν ότι επιθυμούν κάποιον συμβιβασμό (που θα αποτρέψει τον εμπορικό πόλεμο), δεν πρέπει να βλάψει τον εαυτό της (μη αποδεχόμενη)».
Αν φτάσουμε στην εμπορική αντιπαράθεση, πρέπει η Ε.Ε. να αναζητήσει άλλες μορφές αντιποίνων πέραν των δασμών; Πρέπει, για παράδειγμα, να βάλει στο φορολογικό στόχαστρο τις αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας, των οποίων οι ιθύνοντες έχουν συμπαραταχθεί με τον Τραμπ και που (κάποιοι εξ αυτών) τον παροτρύνουν να πιέσει τις Βρυξέλλες να αμβλύνουν το ρυθμιστικό καθεστώς λειτουργίας τους στην Ε.Ε.; «Θα μπορούσε να λειτουργήσει αυτό – και θα έπληττε όσους στηρίζουν τον Τραμπ με λόγια και χρήμα. Θα δημιουργούσε μεγάλη ένταση, αλλά νομίζω ότι πρέπει να είμαστε έτοιμοι γι’ αυτό».
Το ευρύτερο πρόβλημα
Η επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο έλαβε χώρα σε μια φάση που η Ε.Ε. επεξεργάζεται τις προτάσεις των εκθέσεων Λέτα (για την ενιαία αγορά) και Ντράγκι (για την ανταγωνιστικότητα) ώστε να δώσει νέα πνοή στην ασθμαίνουσα ευρωπαϊκή οικονομία. Πόσο επείγον, σε αυτή τη νέα εποχή, είναι να εφαρμοστούν οι προτάσεις αυτές;
Η ατζέντα Ντράγκι – Λέτα, απαντά ο Πισανί-Φερί, «απλώς έτυχε να συμπέσει» με την επάνοδο του Τραμπ. «Δεν συνδέεται με το τι συμβαίνει στην αμερικανική πολιτική – θα έπρεπε να το κάνουμε όποιος και να βρίσκεται στον Λευκό Οίκο. Δεν συμφωνώ με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν που, όταν παρουσίασε την “Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας”, είπε ότι είναι απάντηση στον Τραμπ. Οχι, είναι μία απάντηση στο χάσμα παραγωγικότητας και καινοτομίας μεταξύ της Ευρώπης και των ΗΠΑ, που διευρύνεται. Αρα είναι επείγον να προχωρήσουμε με αυτήν την ατζέντα, ό,τι και να συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες – έστω τα κράτη-μέλη που μπορούν». Αλλωστε, όπως παραδέχεται, «η Ε.Ε. είναι βαθιά διχασμένη» και «είναι βέβαιο ότι μέρος αυτής της ατζέντας θα αντιμετωπίσει έντονες αντιστάσεις».
Οι Εκδόσεις Παπαδόπουλος σας προσκαλούν στην παρουσίαση του βιβλίου του Σάββα Σαββόπουλου, Εμείς και η ψυχή μας – Όλα όσα θα θέλατε να ρωτήσετε έναν ψυχίατρο-ψυχαναλυτή, την Τετάρτη 26 Φεβρουαρίου στις 18:00 στο Αετοπούλειο Πολιτιστικό Κέντρο Χαλανδρίου (Φιλικής εταιρείας 12 & Τομπάζη 18, Χαλάνδρι, τηλ. 2106820464).
Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι: Ο συγγραφέας, Σάββας Σαββόπουλος ψυχίατρος-ψυχαναλυτής, διδάσκων στην Ελληνική Ψυχαναλυτική Εταιρεία
και ο δημοσιογράφος, Κώστας Γιαννακίδης
Tove Jansson: Γνωρίστε τη θρυλική δημιουργό των Μούμιν!
Η Tove Jansson είναι χωρίς αμφιβολία μια από τις πιο σημαντικές Φινλανδές καλλιτέχνιδες όλων των εποχών και επίσης η πιο ευρέως διαβασμένη Φινλανδή συγγραφέας παγκοσμίως. Γνώρισε επιτυχία χάρη στο ανεκτίμητης αξίας έργο της ως συγγραφέας, καλλιτέχνις και σκιτσογράφος. Ήταν πολυτάλαντη, μα φυσικά θα είναι πάντοτε πρώτα απ’ όλα η δημιουργός των Μούμιν. Τα βιβλία των Μούμιν έχουν μεταφραστεί σε πάνω από εξήντα γλώσσες.
Εκτός από τα βιβλία και τα κόμικς των Μούμιν, η Tove Jansson αναγνωρίστηκε και για τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά της. Κατάφερε να γράψει κείμενα που μιλούσαν τόσο στα παιδιά όσο και στους ενήλικες, κι αυτό ακριβώς την καθιέρωσε ως μοντέρνα κλασική συγγραφέα.
Η οικογένεια Ο πατέρας της Tove ήταν ο Φινλανδοσουηδός γλύπτης Viktor Jansson (γεννημένος το 1886) και η μητέρα της ήταν η Σουηδή εικονογράφος Signe Hammarsten-Jansson (γεννημένη το 1882). Ο Viktor και η Signe γνωρίστηκαν στο Παρίσι όσο σπούδαζαν, και παντρεύτηκαν το 1913.
Η Tove είχε δύο μικρότερους αδελφούς, τον Per Olov Jansson (γεν. το 1920) και τον Lars Jansson (γεν. το 1926), που -όπως και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας- έγιναν και οι δύο καλλιτέχνες. Ο Per Olov ήταν φωτογράφος και ο Lars έκανε το ντεμπούτο του ως συγγραφέας και αργότερα έγινε σκιτσογράφος των Μούμιν. Τα αδέλφια συνεργάστηκαν σε πολλές περιπτώσεις κατά τη διάρκεια της ζωής τους, με τα πιο γνωστά τους έργα να είναι τα κόμικς των Μούμιν, που ζωγράφισαν η Tove και ο Lars, και το ντοκιμαντέρ που έκανε ο Per Olov για την Tove.
Η οικογένεια της Tove έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πορεία της καριέρας της. Στο σπίτι τους, γονείς και παιδιά εμπιστεύονταν ο ένας τον άλλο και αλληλοϋποστηρίζονταν. Η ανατροφή της Tove σε ένα τέτοιο σπίτι, γεμάτο τέχνη, είχε τεράστιο αντίκτυπο στη φιλοσοφία της ως καλλιτέχνη.
Τα νησιά Ως παιδί, η Tove περνούσε τα καλοκαίρια με τους συγγενείς της στο αρχιπέλαγος της Στοκχόλμης. Από το εξοχικό τους στο Blidö και τη γύρω περιοχή, η Tove εμπνεύστηκε για να δημιουργήσει το σπίτι και την Κοιλάδα των Μούμιν. Μέρος της οικογενειακής παράδοσης ήταν επίσης το να περνούν τα καλοκαίρια τους στο Pellinki, έξω στο αρχιπέλαγος του Κόλπου της Φινλανδίας. Όλες αυτές οι καλοκαιρινές αναμνήσεις συνέβαλαν στην αγάπη της Tove για όλα τα νησιά, μεγάλα ή μικρά.
Στην αρχή του 1960, η Tove και η σύντροφός της, Tuulikki Pietilä, βρήκαν το τέλειο νησί, το Klovharu, στο αρχιπέλαγος του Pellinki. Εκεί έχτισαν ένα εξοχικό σπιτάκι, όπου πέρασαν πάνω από 30 καλοκαίρια μαζί. Για την Tove, τα νησιά συμβόλιζαν την ελευθερία.
Οι σπουδές Την άνοιξη του 1930, η Tove ολοκλήρωσε τις σπουδές της στο Brobergska samskolan, ένα από τα μεγαλύτερα σουηδόφωνα σχολεία στο Ελσίνκι. Το φθινόπωρο του 1930, ξεκίνησε τις σπουδές της στο Stockholm College of Applied Art, όπου παρακολούθησε μεταξύ άλλων μαθήματα κεραμικής, ζωγραφικής και σχεδίου. Το 1933, η Tove επέστρεψε στο Ελσίνκι κι εκεί συνέχισε τις σπουδές της στην Ακαδημία Καλών Τεχνών. Το 1938, έφυγε στο Παρίσι για να… σπουδάσει και εκεί, στην αντίστοιχη Σχολή Καλών Τεχνών.
Τα ταξίδια Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών της σε όλο τον κόσμο, η Tove ήρθε σε επαφή με πολλούς καλλιτέχνες και ρεύματα – και σαφώς επηρεάστηκε.
Τη δεκαετία του 1970, η Tove και η σύντροφός της, Tuulikki Pietilä, ταξίδεψαν για οκτώ μήνες σε διάφορα μέρη του κόσμου, συνδυάζοντας δουλειά με διασκέδαση! Τo κύριo κίνητρo πίσω απ’ το ταξίδι τους ήταν η παγκόσμια επιτυχία των Μούμιν, όμως ήταν και μια καλή αφορμή για χαλάρωση και για εξάσκηση στη συγγραφή.
Τα ταξίδια ήταν ζωτικής σημασίας για την Tove. Σε αυτά ήταν που ένιωθε τη μεγαλύτερη έμπνευση, έτοιμη να απορροφήσει αμέτρητες καλλιτεχνικές επιρροές, καθώς και να δουλέψει τα έργα της με ηρεμία και αρμονία.
Το στούντιο Το 1944, η Tove μετακόμισε στο Ullanlinna, στο Ελσίνκι, σε ένα στούντιο με πύργο. Στην αρχή, ο χώρος ήταν σε κακή κατάσταση, όμως η Tove, βλέποντας τις προοπτικές του, με τα χρόνια τον έκανε δικό της. Έζησε εκεί για πολλές δεκαετίες και ολοκλήρωσε εκεί πολλά από τα πιο γνωστά της έργα. Μάλιστα, η πρώτη ιστορία των Μούμιν γράφτηκε σε αυτό το στούντιο-σπίτι!
Η συγγραφική καριέρα Εκτός από τα βιβλία των Μούμιν, κατά τη διάρκεια της καριέρας της, η Tove έγραψε 12 μυθιστορήματα και διηγήματα. Έχει λάβει αναγνώριση ως συγγραφέας για τον πειραματισμό της σε διάφορα είδη όπως η πρόζα, το παραμύθι, οι ιστορίες περιπέτειας και φαντασίας, τα απομνημονεύματα… Τα βιβλία της για ενήλικες μιλούν κυρίως για τις ανθρώπινες σχέσεις, την αβεβαιότητα και τη σχετικότητα των πραγμάτων.
Αν και η Tove θεωρείται επιτυχημένη συγγραφέας χάρη στα λογοτεχνικά της έργα, η ίδια θεωρούσε τη συγγραφή ως ένα χόμπι, το οποίο προχωρούσε παράλληλα με την ενασχόλησή της με τα εικαστικά. Τα βραβεία και οι διακρίσεις, ούτως ή άλλως, είχαν πολύ μικρότερη σημασία για εκείνη∙ ήταν η αποδοχή της από την οικογένειά της που την ενδιέφερε πάνω από όλα.
Η καλλιτεχνική καριέρα Ως εικαστική καλλιτέχνης, η Tove Jansson ήταν πολυτάλαντη, ικανή να χρησιμοποιεί πολλές διαφορετικές τεχνικές και να ακολουθεί διάφορα στιλ και τάσεις. Δημιούργησε πολλούς πίνακες ζωγραφικής, δημόσια έργα και γραφιστικά στοιχεία.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1940, η Tove εργάστηκε για το σατιρικό περιοδικό Garm ως επικεφαλής designer. Σχεδίασε περίπου εκατό εξώφυλλα και δημιούργησε εκατοντάδες άλλα έργα για το Garm. Στο περιοδικό, η Tove παρουσίαζε τόσο εικόνες της μποέμ, καλλιτεχνικής ζωής της όσο και της καθημερινότητας κατά τη διάρκεια του πολέμου. Όμως αυτό που απολάμβανε περισσότερο ήταν να σχεδιάζει σκίτσα πολιτικού περιεχομένου.
Τα δημόσια έργα τέχνης αποτέλεσαν σημαντικό μέρος της τέχνης της Tove Jansson. Η τοιχογραφία στο Δημαρχείο του Ελσίνκι, τα τοιχογραφήματα στο Νοσοκομείο Παιδιών του Ελσίνκι και πολλά τοιχογραφήματα σε σχολεία και νηπιαγωγεία, αποτελούν μερικά από τα πιο σημαντικά έργα της δημόσιας τέχνης της.
Κατά τη διάρκεια της καριέρας της, η Tove πραγματοποίησε πολλές ατομικές εκθέσεις, με εμφανή εξέλιξη στο καλλιτεχνικό της στιλ. Η επιμονή της στη λεπτομέρεια άρχισε να υποχωρεί σιγά σιγά και να αντικαθίσταται από περισσότερο αφηρημένες τεχνικές. Σαφώς, επηρεαζόταν απ’ τα ταξίδια της, όμως ακόμη κι αν ακολουθούσε τις διεθνείς τάσεις, ποτέ της δεν κατέφυγε στην ανέμπνευστη αντιγραφή των τάσεων αυτών∙ σεβόταν πάντοτε την παράδοση και τις καλλιτεχνικές αξίες.
Ήρθε η ώρα του παιδικού πάρτι!
Όλοι ξέρουμε πόση οργάνωση χρειάζεται… δραστηριότητες, παιχνίδια, φαγητό και –φυσικά– τα δωράκια για τους μικρούς καλεσμένους.
Αυτό το τελευταίο, αφήστε το πάνω μας!
Τα βήματα είναι απλά:
Συμπληρώστε τα ακόλουθα πεδία, ανάλογα με την ηλικία και τον αριθμό των παιδιών που έχετε καλέσει.
Επιλέξτε ανάμεσα σε πακέτα δώρων, με βιβλία επιλεγμένα από εμάς με φροντίδα και αγάπη.
Στο τέλος του πάρτι μοιράστε τα δωράκια στα παιδιά, χαρίζοντας τους έτσι… ακόμα περισσότερη χαρά!
*Στο κάθε σετ περιλαμβάνονται τα βιβλία και χάρτινες σακούλες για τη συσκευασία δώρου.
