Οι αλλαγές που έχει κάνει ο Ερντογάν στην Τουρκία είναι εξίσου ευρείες και θεμελιώδεις με του Ατατούρκ

Από τον Ηλία Μαγκλίνη

Διηγούμαι στον Γερμανό ιστορικό Στεφάν Ιρινγκ, συγγραφέα της βιογραφίας του Ταγίπ Ερντογάν η οποία κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος (σε μετάφραση Χρύσας Φραγκιαδάκη): το 2012, σε ένα χωριό έξω από το Ικόνιο, ένας φιλικότατος Τούρκος, ο Χαμπίμπ, μου λέει τη γνώμη του για τον Κεμάλ Ατατούρκ: «Μεγάλος ο Κεμάλ, αλλά τι μας άφησε; Μια τόση δα Τουρκία».

Ο Ιριγκ με κοιτάζει μέσα από την οθόνη του υπολογιστή και κουνάει το κεφάλι του. «Yπάρχει έντονα τα τελευταία χρόνια στην Τουρκία η αίσθηση ότι στη Λωζάννη ο Ατατούρκ και οι κεμαλιστές έκαναν λάθος. Οτι αυτό πληρώνει έως σήμερα η Τουρκία. Υπάρχει μια διάσταση εδαφική, υπάρχει όμως και μια πολιτισμική θεώρηση η οποία αντιτίθεται στην υπερ-εκκοσμίκευση της τουρκικής κοινωνίας που προώθησαν οι κεμαλιστές. Ο Ερντογάν αποκατέστησε πολλά οθωμανικά μνημεία και τοπόσημα και έχει ενισχύσει την επίγνωση της τουρκικής κληρονομιάς, πράγματα που ο Ατατούρκ επιδίωξε να θάψει. Το νέο τουρκικό κράτος που ίδρυσε διαχωρίστηκε πλήρως από την αυτοκρατορική παράδοση της χώρας».

«Θα έρθουν χίλιοι Ερντογάν»

Ο Ιριγκ, που διδάσκει Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Χάιφα (στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ατατούρκ και Ναζί. Δάσκαλος και μαθητές στην εφαρμογή του ολοκληρωτισμού», μτφρ.: Νίκος Ρούσσος, εκδ. Παπαδόπουλος, 2016), πιστεύει πως «για τον Ατατούρκ και τους συνεργάτες του το Ισλάμ κρατούσε πίσω την Τουρκία. Μακριά από τον δυτικό πολιτισμό. Συνεπώς, από την αρχή προσπάθησε συστηματικά να περιθωριοποιήσει όλα αυτά τα στοιχεία. Αλλά, υπό μία έννοια, το παράκανε, δεδομένου ότι στη συντριπτική πλειονότητά του ο πληθυσμός είναι μουσουλμανικός. Oπως γράφω στο βιβλίο, ήταν αναπόφευκτο να έρθουν κάποια στιγμή ορισμένοι πολιτικοί ηγέτες και να εναντιωθούν σε αυτό. Ο πρώτος που το έκανε ήταν ο Μεντερές. Ο Ερντογάν, όμως, ήταν ο πιο επιτυχημένος από όσους αμφισβήτησαν το δόγμα του Ατατούρκ»

– Αρα τον συγκρίνουμε με τον Κεμάλ;

– Εγώ το πάω ακόμη παραπέρα: δεν ξέρουμε τι θα γίνει στη συνέχεια και πού θα καταλήξει ο Ερντογάν, αλλά οι μεταρρυθμίσεις που έκανε στη χώρα είναι τόσο ευρείες και θεμελιώδεις, που σε μερικά χρόνια ίσως πούμε ότι ξεπέρασε τον Ατατούρκ. Σίγουρα είναι ανταγωνιστές. Αλλά θα πρέπει να δούμε πώς θα φύγει από την εξουσία. Διότι, συνήθως, για τέτοιους πολιτικούς ηγέτες δεν υπάρχει κάποιος σταθερός μηχανισμός εξόδου. Τι ξέρουμε αυτή τη στιγμή; Oτι έχει εδραιώσει ένα στέρεο, πολυσύνθετο σύστημα εξουσίας, από το οποίο πολλοί έχουν αποκομίσει οφέλη. Από την άλλη, αλλιώς ξεκίνησε ως δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης και αλλιώς έχει συνεχίσει πλέον ως πρόεδρος. Στην πορεία έγινε πιο αντιδυτικός, πιο αντιαμερικανός. Και πιο αντισημίτης, επίσης.

– Σήμερα φαίνεται κάπως απίστευτο ότι κάποτε ο Ερντογάν προωθούσε την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας.

– Ναι, τη δεκαετία του 2000 η Τουρκία βρισκόταν σε φάση εξωστρέφειας χάρη στον Ερντογάν. Ηδη όμως από τότε οι πολιτικοί του αντίπαλοι έλεγαν πως όλα αυτά είναι ρητορική προκειμένου να πετύχει τους στόχους του. Οντως πέτυχε να ξεφορτωθεί το στρατιωτικό κατεστημένο για να μπορέσει, υποτίθεται, να γίνει δεκτή μια πιο δημοκρατική Τουρκία στην Ε.Ε. Αλλιώς θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο. Την ίδια στιγμή, συνήψε συμμαχίες με πολλές ομάδες μεταρρυθμιστών. Oταν ένιωσε πιο σίγουρος, άλλαξε τη ρητορική του: η Ευρώπη εχθρεύεται την Τουρκία, η Δύση είναι εναντίον μας, η Τουρκία έχει μονάχα ένα φίλο, τον εαυτό της κ.τ.λ. Αυτά για εσωτερική κατανάλωση κυρίως.

Τουρκία: «Λουκέτα» και καθαιρέσεις στον δρόμο προς τις κάλπες

– Oταν έγινε το πραξικόπημα του 2016, είχε πλέον μεταστραφεί. Εχασε ή κέρδισε από αυτήν την περιπέτεια;

– Ο Ερντογάν είναι ένας μετρ της στρατηγικής. Οσοι τον έχουν υποτιμήσει, έχασαν. Αυτό συνέβη τότε. Oμως ως καλός πολιτικός που είναι, δεν αφήνει καμία κρίση να πάει χαμένη. Κατά κάποιον τρόπο ήταν έτοιμος γι’ αυτήν. Η διαμάχη του με τους γκιουλενιστές ήταν σε εξέλιξη καιρό πριν. Αρχικά είχε συνάψει ένα είδος εύθραυστης συμμαχίας μαζί τους, όταν αυτοί καταλάμβαναν το κεμαλικό κράτος.

Πορεύθηκαν μαζί και βγήκαν και οι δύο κερδισμένοι. Αλλά αντιλήφθηκε ότι οι γκιουλενιστές ισχυροποιούσαν τη θέση τους, αυτονομούνταν και αξίωναν να έχουν λόγο στις πολιτικές αποφάσεις. Μέχρι που στράφηκαν, σε ένα βαθμό, κατά του Ερντογάν. Η κήρυξη του πολέμου μεταξύ τους είχε προκύψει πολύ πριν από το πραξικόπημα. Το ίδιο το πραξικόπημα, όταν συνέβη, είχε κάτι μοναδικό στην τουρκική ιστορία.

Αντιδυτικός και αντισημίτης – Εχει εδραιώσει ένα στέρεο, πολυσύνθετο σύστημα εξουσίας. Αλλιώς ξεκίνησε, ως δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, και αλλιώς έχει συνεχίσει πλέον ως πρόεδρος. Στην πορεία έγινε πιο αντιδυτικός, πιο αντιαμερικανός. Και πιο αντισημίτης, επίσης.

– Μοναδικό από ποια σκοπιά;

– Ηταν ελάχιστα… επαγγελματικό. Eνας βασικός κανόνας είναι ότι αν είναι να κάνεις πραξικόπημα, θα πρέπει να το κάνεις λίγο πριν από το ξημέρωμα. Οι δρόμοι είναι έρημοι, ο κόσμος στα σπίτια του, τα στρατηγικά σημεία είναι ευάλωτα. Το 2016 το πραξικόπημα έγινε βράδυ. Επίσης, οι πραξικοπηματίες δεν είχαν υποστήριξη από τη λαϊκή βάση. Το πραξικόπημα του 1980, για παράδειγμα, ήρθε έπειτα από μια τρομακτικά βίαιη πολιτική περίοδο στην Τουρκία, με πολιτικές δολοφονίες, τρομοκρατικά χτυπήματα κ.τ.λ. Αυτό δεν ίσχυε το 2016 και όταν έγινε γνωστό πως πίσω από το πραξικόπημα ήταν οι γκιουλενιστές, ο κόσμος στράφηκε εναντίον τους διότι παλαιότερα κατείχαν θέσεις στην αστυνομία και στις μυστικές υπηρεσίες, μέσα από τις οποίες στρέφονταν κατά των πολιτών. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει σωστή διερεύνηση των συνθηκών του πραξικοπήματος. Ορισμένα πράγματα φαίνονται περίεργα, έχουν προκύψει, επίσης, πολλές θεωρίες συνωμοσίας.

– Συνωμοσίες του τύπου;

– Ο σημερινός υπουργός Eξωτερικών, Χακάν Φιντάν, ήταν αρχηγός των μυστικών υπηρεσιών και φαίνεται πως είχε ενημέρωση πως θα γίνει πραξικόπημα. Προειδοποίησε τον Ερντογάν ή όχι; Δεν το ξέρουμε. Γιατί δεν προσπάθησε να το αποτρέψει; Επίσης είναι και μερικά πιο μικρά πράγματα, όπως ο αποκλεισμός της γέφυρας του Βοσπόρου: γιατί απέκλεισαν μόνο τη μία λωρίδα; Θέλω να πω, είναι μερικά πράγματα που δείχνουν «κάπως». Και κάτι ακόμη: βιαιοπράγησαν εις βάρος απλών πολιτών, κάτι που δεν έχουμε ξαναδεί σε τουρκικά πραξικοπήματα, εννοώ όχι κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος, άλλο τι συνέβαινε αργότερα, στις φυλακές. Η κυβέρνηση Ερντογάν ήταν προετοιμασμένη για ένα είδος αναμέτρησης με τους γκιουλενιστές. Το πραξικόπημα ήταν επίσης μια ευκαιρία αναδιανομής πλούτου. Η κυβέρνηση κοινωνικοποίησε επιχειρήσεις. Εν τέλει ήταν μια πολιτική κρίση μέσα από την οποία ο Ερντογάν βγήκε ενισχυμένος. Αλλά είχε και ένα προσωπικό κόστος: στενοί φίλοι του έχασαν τη ζωή τους. Θα χρειαστεί πολύς χρόνος για να μπορέσουμε να διερευνήσουμε εις βάθος τι συνέβη.

– Πόσο δύσκολη ήταν η έρευνα γι’ αυτό το βιβλίο;

– Είναι εξ ορισμού δύσκολο για έναν ιστορικό να γράφει τη βιογραφία ενός ανθρώπου που όχι μόνον βρίσκεται εν ζωή, αλλά είναι και στην εξουσία. Ωστόσο, κυκλοφορούν άπειρα βιβλία για τον Πούτιν, τίποτα όμως για τον Ερντογάν. Εννοώ βιογραφίες. Ο,τι κυκλοφορεί είναι εξαιρετικοί σχολιασμοί και αναλύσεις, αλλά τίποτα αφηγηματικό για τη ζωή του. Και επικρατούν πολλές εσφαλμένες απόψεις πάνω στην Τουρκία έτσι όπως αυτή διαμορφώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες. Το αντιτουρκικό αφήγημα που θέλει την τουρκική κοινωνία νωθρή, ότι δεν υπάρχει μια δυναμική κοινωνία των πολιτών, δεν ισχύει. Η εμπειρία μου από την Τουρκία, και πριν από τον Ερντογάν, είναι τελείως διαφορετική. Για παράδειγμα, οι πρωτοβουλίες που λαμβάνονται σε επίπεδο αυτοδιοίκησης. Οι ισλαμιστές σε αυτό ήταν πάντοτε πολύ αποτελεσματικοί. Και ο Ερντογάν προήλθε από ένα τέτοιο περιβάλλον. Σήμερα, πολύς κόσμος διαδηλώνει και διώκεται για τη δράση του. Παρά τη λαοφιλία του, ο Ερντογάν έχει «πιάσει ταβάνι» εδώ και χρόνια: δεν μπορεί να υπερβεί το 50%, με τίποτα. Μια μεγάλη δυσκολία ήταν ότι τα αρχεία στην Τουρκία ελέγχονται από τον Ερντογάν. Εχοντας γράψει για την Αρμενική Γενοκτονία, δεν μπορώ να περιφέρομαι στην Τουρκία και να κάνω ερωτήσεις από δω κι από κει. Πάντως αυτό που προσπάθησα να κάνω στο βιβλίο ήταν να «ακούσει» ο αναγνώστης τον ίδιο τον Ερντογάν να μιλάει. Διέτρεξα προσεκτικά 16.000 δημοσιευμένες σελίδες με ομιλίες του. Δεν είναι απίστευτο; Εχουν τυπώσει σε τόμους τις ομιλίες του, όπως έκαναν οι Ιταλοί για τον Μουσολίνι.

– Κάτι που να ξεχωρίσατε από την έρευνα;

– Τα τελευταία χρόνια, οι Τούρκοι ταξιδεύουν όλο και λιγότερο στο εξωτερικό. Από αυτήν τη σκοπιά, μιλάμε για μια κοινωνία πιο κλειστή πλέον. Και είναι αυτό που έχει «πουλήσει» στον κόσμο ο Ερντογάν: ότι υπάρχει ένα παγκόσμιο παιχνίδι που είναι προκαθορισμένο, θεωρίες συνωμοσίας με άφθονο αντισημιτισμό, η Δύση κατά της Τουρκίας, στοιχεία που έχει αντλήσει και από την Αδελφότητα των Μουσουλμάνων, με τα οποία τρέφονται και οι κεμαλιστές

– Αυτό δεν είναι ένα αφήγημα παρόμοιο με του Πούτιν για τη Ρωσία;

– Ο Ερντογάν είναι κοντά στον Πούτιν, αλλά πρόκειται για μια πολύ εύθραυστη σχέση. Και με το Ιράν είχε καλές σχέσειςμ αλλά και εκεί πρόκειται για κινούμενη άμμο. Με τη Συρία επίσης, καθώς προσπάθησε να εκμεταλλευθεί την κρίση εκεί όσο μπορούσε. Το πρόβλημα με αυτούς τους πολιτικούς, που πλησιάζουν στην έννοια του δικτάτορα, είναι ότι από ένα σημείο κι έπειτα αποκλείονται από τον πραγματικό κόσμο: ακούν μόνον την «αυλή» των κολάκων που έχουν μαζευτεί γύρω τους. Αυτό που σίγουρα έχει καταφέρει έως σήμερα είναι να προβάλει προς τα έξω την εικόνα μιας συμπαγούς, στέρεης Τουρκίας

– Ποιοι έχουν επωφεληθεί από την πολιτική του στην Τουρκία;

– Πολλοί που επενδύουν στη γη, μια ολόκληρη κάστα επιχειρηματιών που έχουν ωφεληθεί από το σύστημα. Πάντως, είναι ένας ηλικιωμένος άνθρωπος πλέον. Είναι 72 ετών και οι επόμενες εκλογές έχουν οριστεί για το 2028. Λέγεται πως προωθεί τα παιδιά του. Κατά καιρούς, ο γιος του ο Μπιλάλ εμφανίζεται στο προσκήνιο, αλλά μετά χάνεται πάλι. Το τοπίο είναι ρευστό και εκεί. Oπως επίσης δεν ξέρουμε ποιος μπορεί να είναι ο ηγέτης της αντιπολίτευσης που θα τον ρίξει από την εξουσία. Ο πρώην δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης, Εκρέμ Ιμάμογλου, είναι στη φυλακή. Ο Ερντογάν φλερτάρει με τη δικτατορία, αλλά επιτρέπει ένα παράθυρο δημοκρατίας για να κάνει αυτά που θέλει. Το πρόβλημα είναι ότι η στάση του Ερντογάν απέναντι στη δημοκρατία δεν είναι δικό του, αποκλειστικό προνόμιο. Η απαξία προς τη δημοκρατία βλέπουμε να είναι ένα γενικότερο, διευρυμένο, διεθνές πρόβλημα. Πολλοί λένε –το λένε και εδώ στο Ισραήλ όπου διδάσκω– «δεν είμαστε Τούρκοι εμείς», ότι στη δική μας χώρα δεν θα συμβούν τέτοια πράγματα. Φοβάμαι πως δεν είναι τόσο απλό πια.

Πηγή: Η Καθημερινή

Από τους Κωνσταντίνο Φίλη και Κωνσταντίνο Αρβανιτόπουλο 

Με εξαιρετική επιτυχία πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 26 Μαΐου, στην Αίθουσα «Γιάννης Μαρίνος» του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, η παρουσίαση του βιβλίου Η Νέα Παγκόσμια Τάξη – Το δίκαιο της ισχύος των Κωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου και Κωνσταντίνου Φίλη, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Η εκδήλωση σημείωσε αθρόα προσέλευση κοινού και εξαιρετικά μεγάλη ανταπόκριση, με δύο αίθουσες του Μεγάρου να γεμίζουν ασφυκτικά από ανθρώπους του πολιτικού, ακαδημαϊκού και δημοσιογραφικού κόσμου, αλλά και αναγνώστες που παρακολούθησαν με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τη συζήτηση γύρω από τις διεθνείς εξελίξεις και τις νέες παγκόσμιες ισορροπίες.

Το «παρών» έδωσαν, μεταξύ άλλων, ο πρώην Πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς, ο Βαγγέλης Μεϊμαράκης, ο Χρήστος Σταϊκούρας, ο πρώην αρχηγός ΓΕΕΘΑ και ανεξάρτητος βουλευτής Ευάγγελος Αποστολάκης, καθώς και πλήθος προβεβλημένων στελεχών από τον χώρο της πολιτικής, των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και της ακαδημαϊκής κοινότητας. Για το βιβλίο μίλησαν ο πρώην Πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, ο Μόνιμος Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΑΣΕ Ευάγγελος Καλπαδάκης, ο καθηγητής ΕΚΠΑ και Γενικός Γραμματέας του Ιδρύματος της Βουλής Ευάνθης Χατζηβασιλείου, καθώς και η ανταποκρίτρια της Καθημερινής και της ΕΡΤ στην Ουάσιγκτον και τον Λευκό Οίκο Λένα Αργύρη, η οποία συμμετείχε μέσω ζωντανής σύνδεσης.

Ο Κώστας Καραμανλής χαρακτήρισε το βιβλίο «μια ακριβή απεικόνιση της νέας πραγματικότητας που βιώνουμε πλέον στο διεθνές σύστημα», επισημαίνοντας ότι οι συγγραφείς «αποκρυσταλλώνουν τις νέες παραμέτρους με τις οποίες ερχόμαστε πλέον αντιμέτωποι», ενώ σημείωσε ότι το «Δίκαιο της Ισχύος» αποτελεί «ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για την κατανόηση του νέου διεθνούς συστήματος που αναδύεται». Παράλληλα, υπογράμμισε ότι «το βιβλίο αναδεικνύει με σαφήνεια τη μετάβαση «σε έναν κόσμο αυξανόμενης αβεβαιότητας, όπου επανέρχονται οι σφαίρες επιρροής, ο ανταγωνισμός και η αναθεώρηση των διεθνών ισορροπιών».

Ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου χαρακτήρισε το βιβλίο πολύτιμη αφορμή για προβληματισμό γύρω από τις σύγχρονες διεθνείς εξελίξεις και τη θέση της Ελλάδας σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον. Όπως σημείωσε χαρακτηριστικά, «οι καλές εποχές των διεθνών σχέσεων είναι πολύ σπάνιες και όταν έρχονται δεν κρατούν πολύ», υπογραμμίζοντας παράλληλα τη σημασία της σταθερής σχέσης της Ελλάδας με τη Δύση και της διατήρησης ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας.

Από την πλευρά του, ο Ευάγγελος Καλπαδάκης βρήκε το βιβλίο ιδιαίτερα επίκαιρο, επισημαίνοντας ότι αναλύει με ολιστικό τρόπο τις μεγάλες ανακατατάξεις και τη διαμόρφωση μιας νέας παγκόσμιας πραγματικότητας. Στάθηκε, επίσης, ιδιαίτερα στις ελληνοαμερικανικές σχέσεις και στην ανάγκη η Ελλάδα να διατηρεί μια λεπτή ισορροπία στις σχέσεις της με τις ΗΠΑ μέσα στο διαρκώς μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον.

Η Λένα Αργύρη επεσήμανε ότι ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία του βιβλίου είναι η σύνδεση των αλλαγών που συντελούνται στην Αμερική με τις ευρύτερες αλλαγές που επηρεάζουν ολόκληρο τον πλανήτη, από τις διεθνείς συμμαχίες και την παγκόσμια ασφάλεια μέχρι τους θεσμούς και τον τρόπο εφαρμογής του διεθνούς δικαίου. Όπως τόνισε, οι συγγραφείς «περιγράφουν με ακαδημαϊκή ακρίβεια, εξαιρετική γνώση και πολιτικό ρεαλισμό την εσωτερική μάχη της αμερικανικής κοινωνίας που μας έχει φέρει εδώ που είμαστε σήμερα».

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, οι δύο συγγραφείς ανέδειξαν τις βαθιές αλλαγές που συντελούνται στο διεθνές σύστημα και τη μετάβαση σε μια νέα εποχή παγκόσμιων ισορροπιών. Ο Κωνσταντίνος Φίλης ανέφερε χαρακτηριστικά ότι «ο Πρόεδρος Τραμπ είναι τόσο επιταχυντής όσο και καταλύτης εξελίξεων», αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτικές επιλογές των Ηνωμένων Πολιτειών επηρεάζουν τη διαμόρφωση της νέας διεθνούς πραγματικότητας.

Από την πλευρά του, ο Κωνσταντίνος Αρβανιτόπουλος σημείωσε ότι «ένας από τους λόγους που γράφτηκε αυτό το βιβλίο είναι διότι είναι κρίσιμο να καταλάβουμε γιατί φτάσαμε ως εδώ, στη σημερινή εποχή όπου ανατρέπεται η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων».

Οι συγγραφείς ευχαρίστησαν θερμά το κοινό για τη μεγάλη ανταπόκριση και τη συμμετοχή του σε μια βραδιά ουσιαστικού διαλόγου γύρω από τις μεγάλες προκλήσεις και τις ανακατατάξεις της νέας διεθνούς πραγματικότητας.

Φωτο:  (ΔΑΝΑΗ ΔΑΥΛΟΠΟΥΛΟΥ/EUROKINISSI)

Του Σάββα Σαββόπουλου

Το έμβρυο μεγαλώνει σε μια μήτρα που ονειρεύεται, φοβάται, ελπίζει, πλανάται. Οι γονείς, αδέξιοι, περιμένουν τη γέννηση ενός παιδιού. Πώς να είναι μητέρα και πατέρας τούς το λένε οι γονείς τους, οι γιαγιάδες, οι φίλοι, η τηλεόραση που ουρλιάζει, το Ινσταγκραμ, τα κότερα, τα πολυτελή αμάξια. Υπέρτατη αξία η επιτυχία, το χρήμα που αγοράζει τα πάντα. Ακόμη και τον παράδεισο. Το παιδί που γεννήθηκε δυσκολεύονται να ακούσουν.

Αυτό, στην αγκαλιά των γονιών, δε νοιάζεται για χρήματα, να γίνει διάσημος. Μόνο μια ζεστή αγκαλιά, το γάλα-νέκταρ σκέφτεται, μέχρι χορτάτο να αποκοιμηθεί στο μαστό. Ονειρεύεται να ξανασυναντήσει το γενναιόδωρο στήθος, την αγκαλιά που το κράτησε. Να γνωρίσει τον πατέρα που αγκαλιάζει τη μητρική αγκαλιά. Τρεις άνθρωποι σε μια αγκαλιά. Ναι, αυτός μάλλον κάποτε υπήρξε ο παράδεισος.

Ενώ το παιδί ξεχνιέται στο όνειρο, δίπλα το ετοιμάζουν για ρόλο. Όχι να παράξει αγάπη, να έχει βλέμμα φωτεινό, όχι να παίξει ποδόσφαιρο για τη χαρά, να χορέψει για να πετάξει στο όνειρο. Παίζει για να γίνει Ρονάλντο, χορεύει για να είναι Σιλβί Γκιγιέμ. Αυτό μετράει. Η λάμψη. Τίποτα άλλο. Μια κρεατομηχανή επιθυμιών αναλαμβάνει τα παιδιά για να τα κάνει «κιμά» «χρήσιμους ανθρώπους», μηχανιστικούς ανθρώπους, κι αν δεν τα καταφέρουν μπορούμε να φτιάξουμε ρομπότ και τεχνητή νοημοσύνη. Τι κι αν δεν έχει συναίσθημα. Παράγει πλούτο. Θα μας κάνει θεούς.

Τα παιδιά, τα αγόρια και τα κορίτσια, μπαίνουν στον λαβύρινθο του πολιτισμού όπου τους περιμένει ο Μινώταυρος. Ποιος Θησέας να βρεθεί, ποια Αριάδνη να δώσει το νήμα. Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι ένας Μινώταυρος, το μόνο που ελπίζεις είναι το παιδί σου να είναι «Θησέας» και η κόρη σου «Αριάδνη». Οι άλλοι κινδυνεύουν να χαθούν. Εδώ ο βασιλιάς Αιγέας πήδηξε από τον βράχο στο Σούνιο στη θάλασσα. Δεν άντεξε το μαύρο πανί.

Στον Ισθμό της Κορίνθου -εκεί που χωρίζει γη και ενώνει τη θάλασσα– έπεσε μια νύφη που τα όνειρά της σκοτείνιασαν. Όταν στους νέους χάνεται το χρώμα ποιος είναι κοντά τους; Αδιάφοροι τους προσπερνάμε. Μήπως δεν γνωρίζουν εκπαιδευτικοί, πολιτεία, γονείς ότι το εκπαιδευτικό σύστημα είναι Μινώταυρος; Από τότε που ήμουν παιδί έτσι ήταν. Όλοι το ξέρουμε· δεν βλέπουμε τίποτα.

Οι έφηβες προχθές κλείδωσαν την πόρτα στον Μινώταυρο. Δεν ακούσαμε την απελπισία τους. Έβαλαν τη μουσική που διάλεξαν για το πέρασμα σε έναν κόσμο που φαντάζονταν θα τις καταλάβει. Αγνοούσαν πως όταν η απόγνωση σε κυριεύει, μαυρίζει και ο παράδεισος.

Πιάστηκαν χέρι χέρι για να μην αφήσουν την ελπίδα να επαναστατήσει. Εμείς θα τα αφήσουμε έτσι να πέσουν; Δεν θα ξυπνήσουμε ούτε τώρα;

Πηγή: Το Βήμα της Κυριακής

Του Βλάση Αγτζίδη

Στις 19 Μαΐου συμπληρώνονται 107 χρόνια από τη στιγμή που ο Μουσταφά Κεμάλ Πασά, ο οποίος ονομάστηκε Ατατούρκ, δηλαδή «Πατέρας των Τούρκων», αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα του Πόντου για να οργανώσει τον εθνικιστικό τουρκικό στρατό και να ολοκληρώσει τη γενοκτονία των Ελλήνων που είχαν αρχίσει οι Νεότουρκοι σύντροφοί του.

Στον χώρο της Εγγύς Ανατολής και της Μικράς Ασίας, μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, εμφανίστηκε μια διαδικασία που την ξαναείδαμε στις μέρες μας με την κατάρρευση των πολυεθνικών κομμουνιστικών κρατών (ΕΣΣΔ και Γιουγκοσλαβία). Όπως ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος σήμερα, αλλά και λίγο παλιότερα η κρίση στο Κοσσυφοπέδιο, καθώς και οι συγκρούσεις στη Βοσνία, στην Αμπχαζία, στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και στην Τσετσενία. Παρόμοια ήταν και η ιστορική εμπειρία των Ελλήνων στη μικρασιατική χερσόνησο, όπου οκτώ δεκαετίες πριν διαδραματίστηκε μια παρόμοια διαδικασία: Η αντικατάσταση δηλαδή του πολυεθνικού κράτους από ανεξάρτητα έθνη-κράτη.

Η βασανιστική αυτή διαδικασία —παιδί του γερμανικού ρομαντισμού που παρήγαγε ο γαλλικός διαφωτισμός— χαρακτηρίζεται από βία, γενοκτονίες και ανταλλαγές πληθυσμών. Ο καπιταλισμός εισβάλλει στο πολιτικό προσκήνιο μέσω του έθνους-κράτους! Συνήθως οι δυνατές εθνότητες κατορθώνουν να διευθετήσουν τις εκάστοτε «νέες τάξεις» προς όφελός τους, περιορίζοντας τις δυνατότητες των αδύναμων εθνών. Και αυτή ακριβώς είναι η περίπτωση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας (Πόντος, Ιωνία, Καππαδοκία) και της Ανατολικής Θράκης.

Η γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού είναι μέρος του ευρύτερου Μικρασιατικού Ολοκαυτώματος. Οι Έλληνες σ’ όλη τη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη ήταν μεταξύ 2,2 εκατομμυρίων και 2,6. Η επόμενη καταμέτρησή τους, ως πρόσφυγες αυτή τη φορά, έγινε στην Ελλάδα το 1928 και βρέθηκαν 1.221.849. Στην Τουρκία —το μοναδικό κράτος-έθνος που δημιούργησαν οι Τούρκοι στην πολυκύμαντη ιστορία τους— παρέμειναν περίπου 200.000 Έλληνες σε Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο, ως ισοδύναμο της μουσουλμανικής μειονότητας της Δ. Θράκης. Άγνωστος αριθμός Μικρασιατών είχε καταφύγει σε χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής, ενώ περίπου 50.000 Μικρασιάτες πρόσφυγες, ποντιακής κυρίως καταγωγής, εγκλωβίστηκαν στη Σοβιετική Ένωση και εγκαταστάθηκαν στις πολυάνθρωπες ελληνικές παροικίες.

Η διαφοροποίηση της ποντιακής περίπτωσης

Αυτό που διαφοροποιεί την ποντιακή περίπτωση, στο πλαίσιο πάντα της μικρασιατικής εμπειρίας, είναι το γεγονός ότι ο Πόντος εξαιρέθηκε από τις ρυθμίσεις της Συνθήκης των Σεβρών, το ότι η βασική πολιτική τάση των Ποντίων ηγετών υπήρξε η δημιουργία ενός δεύτερου ελληνικού κράτους στη βορειοανατολική Μικρά Ασία, το ότι ποτέ στα εδάφη του Πόντου δεν έλαβε χώρα ένας πόλεμος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και το ότι οι συνέπειες της γενοκτονίας και του ξεριζωμού από τη γενέθλια γη παραμένουν ακόμα ορατές, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων της πρώην Σοβιετικής Ένωσης —που υφίσταται τις δραματικές συνέπειες της κατάρρευσης— προέρχεται από το Μικρασιατικό Πόντο. Το πλαίσιο όμως, μέσα στο οποίο μελετάται η ιστορική εμπειρία του ποντιακού ελληνισμού, παραμένει οπωσδήποτε, σε κάθε περίπτωση, το μικρασιατικό.

Τουρκικός εθνικισμός και εθνικές εκκαθαρίσεις

Η απόφαση για τις εθνικές εκκαθαρίσεις των χριστιανικών εθνών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ο βίαιος μετασχηματισμός της σε εθνικό τουρκικό κράτος, πάρθηκε αμέσως μετά την άνοδο των Νεοτούρκων στην εξουσία το 1908. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η ταύτιση των συμφερόντων του τουρκικού εθνικισμού με τους Γερμανούς ιμπεριαλιστές επέτρεψαν την έναρξη των διώξεων. Από το 1914 αρχίζουν οι βίαιες εκτοπίσεις των Ελλήνων από την Ιωνία και την Ανατολική Θράκη με πολλά θύματα. Το 1915 λαμβάνει χώρα η γενοκτονία των Αρμενίων, ενώ το 1916 αρχίζει η συστηματική εξόντωση των Ελλήνων της ποντιακής ενδοχώρας. Το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προοιώνιζε την αντικατάστασή της από έθνη-κράτη (Τουρκία στο μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας, Ιωνία και Αν. Θράκη ενωμένες με την Ελλάδα, Αρμενία, Κουρδιστάν και πιθανόν ανεξάρτητος Πόντος) με βάση τους πληθυσμούς. Οι Έλληνες, οι οποίοι ήταν περισσότεροι από το ένα τέταρτο του συνολικού οθωμανικού πληθυσμού, με τη Συνθήκη των Σεβρών βρέθηκαν να ελέγχουν μόνο το ένα έκτο του οθωμανικού εδάφους, ενώ εξαιρέθηκε το έδαφος του Πόντου. Η προοπτική αυτή, που διασφάλιζε εν μέρει τους πληθυσμούς από την πλήρη εξόντωση δεν υλοποιήθηκε τελικά. Η ελλαδική στρατιωτική παρουσία στην Ιωνία την περίοδο 1919-1922 ουδόλως ανέτρεψε τα όσα είχαν δρομολογηθεί από το 1908. Ο τουρκικός εθνικισμός, με την ηγεσία του Κεμάλ Ατατούρκ, έδωσε πετυχημένα την ύστατη μάχη του, βοηθούμενος από τους μπολσεβίκους, τους Ιταλούς, τους Γάλλους, τον μουσουλμανικό κόσμο και τον ελληνικό Διχασμό.

Η διεθνοποίηση της γενοκτονίας

Η ολοκλήρωση του δράματος για τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία (Πόντο, Ιωνία, Καππαδοκία) και την Ανατολική Θράκη ήταν ότι εγκαταστάθηκαν σε ομοεθνές κράτος, χωρίς δυνατότητα ουσιαστικής παρέμβασης στα πολιτικά δρώμενα, εφόσον κοινωνικά είχαν προλεταριοποιηθεί. Όμως, το ομοεθνές κράτος είχε επιλέξει —μετά την ελληνοτουρκική συνθήκη φιλίας και συνεργασίας του 1930— τις άριστες σχέσεις με τους δράστες της γενοκτονίας. Κατέβαλε ποικίλες προσπάθειες εξαφάνισης της ιστορικής μνήμης, καθώς και κραυγαλέας απόκρυψης όχι μόνο των ιστορικών γεγονότων, αλλά και ολόκληρων προσφυγικών πληθυσμών που είχαν καταφύγει σε άλλες χώρες, όπως στη Σοβιετική Ένωση.

Οι προσπάθειες αυτές έφτασαν σε τέτοιο βάθος, ώστε διαμόρφωσαν ακόμη και τις τάσεις της σύγχρονης ελληνικής ιστοριογραφίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η ιστορική έρευνα στο συγκεκριμένο γεγονός της γενοκτονίας των Ελλήνων στον μικρασιατικό Πόντο, την περίοδο 1914-1924, απασχόλησε μόνον ιστορικούς και ερευνητές που προέρχονταν από την ομάδα των θυμάτων. Και αυτό, παρότι τα αδιαμφισβήτητα στοιχεία που τεκμηρίωναν το έγκλημα της γενοκτονίας είχαν πρωτοδημοσιευτεί στην Αθήνα το 1962 από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Βιέννης Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, με τον τίτλο Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου (1908-1918), βάσει των ανεκδότων εγγράφων και κρατικών αρχείων της Αυστροουγγαρίας.

Παρόλα αυτά, η έρευνα και η προσπάθεια αναγνώρισης της γενοκτονίας δεν εγκαταλείφθηκε, αλλά αντιθέτως εντάθηκε κατά τη δεκαετία του ΄80. Το 1992, ο τότε υφυπουργός Εξωτερικών Βύρων Πολύδωρας κάνει την πρώτη επίσημη δήλωση-αναγνώριση της γενοκτονίας. Επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου, η Βουλή των Ελλήνων, όπως και η Κυπριακή Βουλή, καθιέρωσαν από το 1994 τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης για τη γενοκτονία του Μικρασιατικού Πόντου. Η προσπάθεια αυτή επεκτάθηκε λίγο αργότερα, και με τον νόμο του 1998 η Βουλή των Ελλήνων, με ομόφωνη απόφασή της, ανακήρυξε τη 14η Σεπτεμβρίου ως Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία στη Μικρά Ασία.

Οι προσπάθειες για τη διεθνή αναγνώριση της γενοκτονίας συνεχίστηκαν τόσο από τις ποντιακές οργανώσεις, όσο και από μεμονωμένους ιστορικούς και ερευνητές. Το 1997, η Διεθνής Ένωση για τα Δικαιώματα και την Απελευθέρωση των Λαών κατέθεσε ψήφισμα στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, με το οποίο ζητούσε την αναγνώριση του ιστορικού γεγονότος. Λίγους μήνες αργότερα, ο οργανωμένος ποντιακός χώρος με την πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων ΗΠΑ-Καναδά και της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων, μαζί με το Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού (ΣΑΕ), τις Ομοσπονδίες από Αυστραλία, Ρωσία, Ουκρανία, Καζακστάν και Κιργισία, Γεωργία, Αρμενία κ.ά. κατέθεσαν υπόμνημα (Memorandum to the United Nation Organization concerning the Genocide of the Greeks of Pontus 1914-1923) στην ίδια Επιτροπή του ΟΗΕ, ζητώντας τη συζήτηση της γενοκτονίας στην ολομέλεια του σώματος και αναγνώριση. Παράλληλα ξεκίνησε ο θεσμός των διεθνών επιστημονικών συναντήσεων για τη γενοκτονία. Η πρώτη πραγματοποιήθηκε το 1998 στη Νέα Υόρκη και η επόμενη την πρωτομαγιά του 1999 στη Βοστώνη, με θέμα Pontian Genocide as part of the Holocaust in Asia Minor.

Τον Σεπτέμβρη του 1999, το Centre for Comparative Genocide Studies του Macquarie University στη Μελβούρνη της Αυστραλίας διοργανώνει διεθνές συμπόσιο για την ποντιακή γενοκτονία. Έκτοτε οι πρώτες αυτές προσπάθειες αυξήθηκαν και το ενδιαφέρον των πολιτών αλλά και αρκετών ιστορικών οδήγησε σε σημαντικές πρωτοβουλίες και εκδόσεις. Η πρώτη σημαντική διεθνής έκδοση ήταν το συλλογικό έργο The Genocide of the Ottoman Greeks από τις εκδόσεις Aristide D. Caratzas/Melissa International Ltd. στη Νέα Υόρκη το 2012. Τον συλλογικό αυτό τόμο επιμελήθηκαν οι Tessa Hofmann, Matthias Bjørnlund και Βασίλειος Μεϊχανετσίδης. Έκτοτε ακολούθησαν και άλλες διεθνείς εκδόσεις, με πλέον πρόσφατη αυτή των ιστορικών Benny Morris και Dror Ze’evi με τίτλο The Thirty-Year Genocide: Turkey’s Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924, εκδόσεις Harvard, 2019.

H προ ετών αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τις ΗΠΑ αναβαθμίζει το ζήτημα εφόσον η Γενοκτονία των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η Γενοκτονία του Πόντου) ανήκει στην ίδια ιστορική κατηγορία με αυτή των Αρμενίων και των Συροχαλδαίων.

Το αιτούμενο είναι να αποφασίσει το ελληνικό κράτος να υποστηρίξει εμπράκτως τις προσπάθειες των απογόνων των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.

Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης ιστορίας και μαθηματικός. https://kars1918.wordpress.com/