Του Σάββα Σαββόπουλου

Το έμβρυο μεγαλώνει σε μια μήτρα που ονειρεύεται, φοβάται, ελπίζει, πλανάται. Οι γονείς, αδέξιοι, περιμένουν τη γέννηση ενός παιδιού. Πώς να είναι μητέρα και πατέρας τούς το λένε οι γονείς τους, οι γιαγιάδες, οι φίλοι, η τηλεόραση που ουρλιάζει, το Ινσταγκραμ, τα κότερα, τα πολυτελή αμάξια. Υπέρτατη αξία η επιτυχία, το χρήμα που αγοράζει τα πάντα. Ακόμη και τον παράδεισο. Το παιδί που γεννήθηκε δυσκολεύονται να ακούσουν.

Αυτό, στην αγκαλιά των γονιών, δε νοιάζεται για χρήματα, να γίνει διάσημος. Μόνο μια ζεστή αγκαλιά, το γάλα-νέκταρ σκέφτεται, μέχρι χορτάτο να αποκοιμηθεί στο μαστό. Ονειρεύεται να ξανασυναντήσει το γενναιόδωρο στήθος, την αγκαλιά που το κράτησε. Να γνωρίσει τον πατέρα που αγκαλιάζει τη μητρική αγκαλιά. Τρεις άνθρωποι σε μια αγκαλιά. Ναι, αυτός μάλλον κάποτε υπήρξε ο παράδεισος.

Ενώ το παιδί ξεχνιέται στο όνειρο, δίπλα το ετοιμάζουν για ρόλο. Όχι να παράξει αγάπη, να έχει βλέμμα φωτεινό, όχι να παίξει ποδόσφαιρο για τη χαρά, να χορέψει για να πετάξει στο όνειρο. Παίζει για να γίνει Ρονάλντο, χορεύει για να είναι Σιλβί Γκιγιέμ. Αυτό μετράει. Η λάμψη. Τίποτα άλλο. Μια κρεατομηχανή επιθυμιών αναλαμβάνει τα παιδιά για να τα κάνει «κιμά» «χρήσιμους ανθρώπους», μηχανιστικούς ανθρώπους, κι αν δεν τα καταφέρουν μπορούμε να φτιάξουμε ρομπότ και τεχνητή νοημοσύνη. Τι κι αν δεν έχει συναίσθημα. Παράγει πλούτο. Θα μας κάνει θεούς.

Τα παιδιά, τα αγόρια και τα κορίτσια, μπαίνουν στον λαβύρινθο του πολιτισμού όπου τους περιμένει ο Μινώταυρος. Ποιος Θησέας να βρεθεί, ποια Αριάδνη να δώσει το νήμα. Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι ένας Μινώταυρος, το μόνο που ελπίζεις είναι το παιδί σου να είναι «Θησέας» και η κόρη σου «Αριάδνη». Οι άλλοι κινδυνεύουν να χαθούν. Εδώ ο βασιλιάς Αιγέας πήδηξε από τον βράχο στο Σούνιο στη θάλασσα. Δεν άντεξε το μαύρο πανί.

Στον Ισθμό της Κορίνθου -εκεί που χωρίζει γη και ενώνει τη θάλασσα– έπεσε μια νύφη που τα όνειρά της σκοτείνιασαν. Όταν στους νέους χάνεται το χρώμα ποιος είναι κοντά τους; Αδιάφοροι τους προσπερνάμε. Μήπως δεν γνωρίζουν εκπαιδευτικοί, πολιτεία, γονείς ότι το εκπαιδευτικό σύστημα είναι Μινώταυρος; Από τότε που ήμουν παιδί έτσι ήταν. Όλοι το ξέρουμε· δεν βλέπουμε τίποτα.

Οι έφηβες προχθές κλείδωσαν την πόρτα στον Μινώταυρο. Δεν ακούσαμε την απελπισία τους. Έβαλαν τη μουσική που διάλεξαν για το πέρασμα σε έναν κόσμο που φαντάζονταν θα τις καταλάβει. Αγνοούσαν πως όταν η απόγνωση σε κυριεύει, μαυρίζει και ο παράδεισος.

Πιάστηκαν χέρι χέρι για να μην αφήσουν την ελπίδα να επαναστατήσει. Εμείς θα τα αφήσουμε έτσι να πέσουν; Δεν θα ξυπνήσουμε ούτε τώρα;

Πηγή: Το Βήμα της Κυριακής

Του Βλάση Αγτζίδη

Στις 19 Μαΐου συμπληρώνονται 107 χρόνια από τη στιγμή που ο Μουσταφά Κεμάλ Πασά, ο οποίος ονομάστηκε Ατατούρκ, δηλαδή «Πατέρας των Τούρκων», αποβιβάστηκε στη Σαμψούντα του Πόντου για να οργανώσει τον εθνικιστικό τουρκικό στρατό και να ολοκληρώσει τη γενοκτονία των Ελλήνων που είχαν αρχίσει οι Νεότουρκοι σύντροφοί του.

Στον χώρο της Εγγύς Ανατολής και της Μικράς Ασίας, μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, εμφανίστηκε μια διαδικασία που την ξαναείδαμε στις μέρες μας με την κατάρρευση των πολυεθνικών κομμουνιστικών κρατών (ΕΣΣΔ και Γιουγκοσλαβία). Όπως ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος σήμερα, αλλά και λίγο παλιότερα η κρίση στο Κοσσυφοπέδιο, καθώς και οι συγκρούσεις στη Βοσνία, στην Αμπχαζία, στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και στην Τσετσενία. Παρόμοια ήταν και η ιστορική εμπειρία των Ελλήνων στη μικρασιατική χερσόνησο, όπου οκτώ δεκαετίες πριν διαδραματίστηκε μια παρόμοια διαδικασία: Η αντικατάσταση δηλαδή του πολυεθνικού κράτους από ανεξάρτητα έθνη-κράτη.

Η βασανιστική αυτή διαδικασία —παιδί του γερμανικού ρομαντισμού που παρήγαγε ο γαλλικός διαφωτισμός— χαρακτηρίζεται από βία, γενοκτονίες και ανταλλαγές πληθυσμών. Ο καπιταλισμός εισβάλλει στο πολιτικό προσκήνιο μέσω του έθνους-κράτους! Συνήθως οι δυνατές εθνότητες κατορθώνουν να διευθετήσουν τις εκάστοτε «νέες τάξεις» προς όφελός τους, περιορίζοντας τις δυνατότητες των αδύναμων εθνών. Και αυτή ακριβώς είναι η περίπτωση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας (Πόντος, Ιωνία, Καππαδοκία) και της Ανατολικής Θράκης.

Η γενοκτονία του ποντιακού ελληνισμού είναι μέρος του ευρύτερου Μικρασιατικού Ολοκαυτώματος. Οι Έλληνες σ’ όλη τη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη ήταν μεταξύ 2,2 εκατομμυρίων και 2,6. Η επόμενη καταμέτρησή τους, ως πρόσφυγες αυτή τη φορά, έγινε στην Ελλάδα το 1928 και βρέθηκαν 1.221.849. Στην Τουρκία —το μοναδικό κράτος-έθνος που δημιούργησαν οι Τούρκοι στην πολυκύμαντη ιστορία τους— παρέμειναν περίπου 200.000 Έλληνες σε Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο, ως ισοδύναμο της μουσουλμανικής μειονότητας της Δ. Θράκης. Άγνωστος αριθμός Μικρασιατών είχε καταφύγει σε χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής, ενώ περίπου 50.000 Μικρασιάτες πρόσφυγες, ποντιακής κυρίως καταγωγής, εγκλωβίστηκαν στη Σοβιετική Ένωση και εγκαταστάθηκαν στις πολυάνθρωπες ελληνικές παροικίες.

Η διαφοροποίηση της ποντιακής περίπτωσης

Αυτό που διαφοροποιεί την ποντιακή περίπτωση, στο πλαίσιο πάντα της μικρασιατικής εμπειρίας, είναι το γεγονός ότι ο Πόντος εξαιρέθηκε από τις ρυθμίσεις της Συνθήκης των Σεβρών, το ότι η βασική πολιτική τάση των Ποντίων ηγετών υπήρξε η δημιουργία ενός δεύτερου ελληνικού κράτους στη βορειοανατολική Μικρά Ασία, το ότι ποτέ στα εδάφη του Πόντου δεν έλαβε χώρα ένας πόλεμος μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας και το ότι οι συνέπειες της γενοκτονίας και του ξεριζωμού από τη γενέθλια γη παραμένουν ακόμα ορατές, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων της πρώην Σοβιετικής Ένωσης —που υφίσταται τις δραματικές συνέπειες της κατάρρευσης— προέρχεται από το Μικρασιατικό Πόντο. Το πλαίσιο όμως, μέσα στο οποίο μελετάται η ιστορική εμπειρία του ποντιακού ελληνισμού, παραμένει οπωσδήποτε, σε κάθε περίπτωση, το μικρασιατικό.

Τουρκικός εθνικισμός και εθνικές εκκαθαρίσεις

Η απόφαση για τις εθνικές εκκαθαρίσεις των χριστιανικών εθνών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ο βίαιος μετασχηματισμός της σε εθνικό τουρκικό κράτος, πάρθηκε αμέσως μετά την άνοδο των Νεοτούρκων στην εξουσία το 1908. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η ταύτιση των συμφερόντων του τουρκικού εθνικισμού με τους Γερμανούς ιμπεριαλιστές επέτρεψαν την έναρξη των διώξεων. Από το 1914 αρχίζουν οι βίαιες εκτοπίσεις των Ελλήνων από την Ιωνία και την Ανατολική Θράκη με πολλά θύματα. Το 1915 λαμβάνει χώρα η γενοκτονία των Αρμενίων, ενώ το 1916 αρχίζει η συστηματική εξόντωση των Ελλήνων της ποντιακής ενδοχώρας. Το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προοιώνιζε την αντικατάστασή της από έθνη-κράτη (Τουρκία στο μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας, Ιωνία και Αν. Θράκη ενωμένες με την Ελλάδα, Αρμενία, Κουρδιστάν και πιθανόν ανεξάρτητος Πόντος) με βάση τους πληθυσμούς. Οι Έλληνες, οι οποίοι ήταν περισσότεροι από το ένα τέταρτο του συνολικού οθωμανικού πληθυσμού, με τη Συνθήκη των Σεβρών βρέθηκαν να ελέγχουν μόνο το ένα έκτο του οθωμανικού εδάφους, ενώ εξαιρέθηκε το έδαφος του Πόντου. Η προοπτική αυτή, που διασφάλιζε εν μέρει τους πληθυσμούς από την πλήρη εξόντωση δεν υλοποιήθηκε τελικά. Η ελλαδική στρατιωτική παρουσία στην Ιωνία την περίοδο 1919-1922 ουδόλως ανέτρεψε τα όσα είχαν δρομολογηθεί από το 1908. Ο τουρκικός εθνικισμός, με την ηγεσία του Κεμάλ Ατατούρκ, έδωσε πετυχημένα την ύστατη μάχη του, βοηθούμενος από τους μπολσεβίκους, τους Ιταλούς, τους Γάλλους, τον μουσουλμανικό κόσμο και τον ελληνικό Διχασμό.

Η διεθνοποίηση της γενοκτονίας

Η ολοκλήρωση του δράματος για τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία (Πόντο, Ιωνία, Καππαδοκία) και την Ανατολική Θράκη ήταν ότι εγκαταστάθηκαν σε ομοεθνές κράτος, χωρίς δυνατότητα ουσιαστικής παρέμβασης στα πολιτικά δρώμενα, εφόσον κοινωνικά είχαν προλεταριοποιηθεί. Όμως, το ομοεθνές κράτος είχε επιλέξει —μετά την ελληνοτουρκική συνθήκη φιλίας και συνεργασίας του 1930— τις άριστες σχέσεις με τους δράστες της γενοκτονίας. Κατέβαλε ποικίλες προσπάθειες εξαφάνισης της ιστορικής μνήμης, καθώς και κραυγαλέας απόκρυψης όχι μόνο των ιστορικών γεγονότων, αλλά και ολόκληρων προσφυγικών πληθυσμών που είχαν καταφύγει σε άλλες χώρες, όπως στη Σοβιετική Ένωση.

Οι προσπάθειες αυτές έφτασαν σε τέτοιο βάθος, ώστε διαμόρφωσαν ακόμη και τις τάσεις της σύγχρονης ελληνικής ιστοριογραφίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η ιστορική έρευνα στο συγκεκριμένο γεγονός της γενοκτονίας των Ελλήνων στον μικρασιατικό Πόντο, την περίοδο 1914-1924, απασχόλησε μόνον ιστορικούς και ερευνητές που προέρχονταν από την ομάδα των θυμάτων. Και αυτό, παρότι τα αδιαμφισβήτητα στοιχεία που τεκμηρίωναν το έγκλημα της γενοκτονίας είχαν πρωτοδημοσιευτεί στην Αθήνα το 1962 από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Βιέννης Πολυχρόνη Ενεπεκίδη, με τον τίτλο Οι διωγμοί των Ελλήνων του Πόντου (1908-1918), βάσει των ανεκδότων εγγράφων και κρατικών αρχείων της Αυστροουγγαρίας.

Παρόλα αυτά, η έρευνα και η προσπάθεια αναγνώρισης της γενοκτονίας δεν εγκαταλείφθηκε, αλλά αντιθέτως εντάθηκε κατά τη δεκαετία του ΄80. Το 1992, ο τότε υφυπουργός Εξωτερικών Βύρων Πολύδωρας κάνει την πρώτη επίσημη δήλωση-αναγνώριση της γενοκτονίας. Επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου, η Βουλή των Ελλήνων, όπως και η Κυπριακή Βουλή, καθιέρωσαν από το 1994 τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης για τη γενοκτονία του Μικρασιατικού Πόντου. Η προσπάθεια αυτή επεκτάθηκε λίγο αργότερα, και με τον νόμο του 1998 η Βουλή των Ελλήνων, με ομόφωνη απόφασή της, ανακήρυξε τη 14η Σεπτεμβρίου ως Ημέρα Μνήμης για τη Γενοκτονία στη Μικρά Ασία.

Οι προσπάθειες για τη διεθνή αναγνώριση της γενοκτονίας συνεχίστηκαν τόσο από τις ποντιακές οργανώσεις, όσο και από μεμονωμένους ιστορικούς και ερευνητές. Το 1997, η Διεθνής Ένωση για τα Δικαιώματα και την Απελευθέρωση των Λαών κατέθεσε ψήφισμα στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, με το οποίο ζητούσε την αναγνώριση του ιστορικού γεγονότος. Λίγους μήνες αργότερα, ο οργανωμένος ποντιακός χώρος με την πρωτοβουλία της Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων ΗΠΑ-Καναδά και της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ποντιακών Σωματείων, μαζί με το Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού (ΣΑΕ), τις Ομοσπονδίες από Αυστραλία, Ρωσία, Ουκρανία, Καζακστάν και Κιργισία, Γεωργία, Αρμενία κ.ά. κατέθεσαν υπόμνημα (Memorandum to the United Nation Organization concerning the Genocide of the Greeks of Pontus 1914-1923) στην ίδια Επιτροπή του ΟΗΕ, ζητώντας τη συζήτηση της γενοκτονίας στην ολομέλεια του σώματος και αναγνώριση. Παράλληλα ξεκίνησε ο θεσμός των διεθνών επιστημονικών συναντήσεων για τη γενοκτονία. Η πρώτη πραγματοποιήθηκε το 1998 στη Νέα Υόρκη και η επόμενη την πρωτομαγιά του 1999 στη Βοστώνη, με θέμα Pontian Genocide as part of the Holocaust in Asia Minor.

Τον Σεπτέμβρη του 1999, το Centre for Comparative Genocide Studies του Macquarie University στη Μελβούρνη της Αυστραλίας διοργανώνει διεθνές συμπόσιο για την ποντιακή γενοκτονία. Έκτοτε οι πρώτες αυτές προσπάθειες αυξήθηκαν και το ενδιαφέρον των πολιτών αλλά και αρκετών ιστορικών οδήγησε σε σημαντικές πρωτοβουλίες και εκδόσεις. Η πρώτη σημαντική διεθνής έκδοση ήταν το συλλογικό έργο The Genocide of the Ottoman Greeks από τις εκδόσεις Aristide D. Caratzas/Melissa International Ltd. στη Νέα Υόρκη το 2012. Τον συλλογικό αυτό τόμο επιμελήθηκαν οι Tessa Hofmann, Matthias Bjørnlund και Βασίλειος Μεϊχανετσίδης. Έκτοτε ακολούθησαν και άλλες διεθνείς εκδόσεις, με πλέον πρόσφατη αυτή των ιστορικών Benny Morris και Dror Ze’evi με τίτλο The Thirty-Year Genocide: Turkey’s Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924, εκδόσεις Harvard, 2019.

H προ ετών αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τις ΗΠΑ αναβαθμίζει το ζήτημα εφόσον η Γενοκτονία των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (στην οποία συμπεριλαμβάνεται και η Γενοκτονία του Πόντου) ανήκει στην ίδια ιστορική κατηγορία με αυτή των Αρμενίων και των Συροχαλδαίων.

Το αιτούμενο είναι να αποφασίσει το ελληνικό κράτος να υποστηρίξει εμπράκτως τις προσπάθειες των απογόνων των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.

Ο Βλάσης Αγτζίδης είναι διδάκτωρ σύγχρονης ιστορίας και μαθηματικός. https://kars1918.wordpress.com/